بر خلاف قاعده يعنى از خود امر به ادا ، وجوب قضا استفاده نمىشود بلكه محتاج به دليل خاص است ( مثل « اقض ما فات كما فات » يا « من فاتته فريضة فليقضها » ) . حال ، آيا قضا تابع ادا هست يا نيست ؟
گاهى به دليل خاصى ثابت مىشود كه اين واجب موقت قضا ندارد .
و گاهى به دليل خارجى خاص ثابت مىشود كه قضا دارد .
بحث در موردى است كه دليل خاص ديگرى نيست و مىخواهيم ببينيم از خود امر چيزى استفاده مىشود يا نه ؟ در مسئله سه قول است :
1 . قضا تابع اداست مطلقا .
2 . تابع نيست مطلقا .
3 . قول به تفصيل .
اگر دليل دال بر توقيت ، متصل باشد ( مثل صم يوم الجمعة ) اينجا قضا تابع ادا نيست .
و اگر منفصل باشد ( مثل صم ، اجعل صومك يوم الجمعة ) اينجا قضا تابع اداست .
و الظاهر ، جناب مظفر مىفرمايد : سرچشمهء اين اقوال سهگانه در اين است كه آيا در واجبات موقته ، مولى يك مطلوب دارد و آن عبارت است از انجام عمل در اين وقت معين ؛ يا دو مطلوب دارد :
يكى انجام ذات الفعل و ديگرى بودن آن فعل در وقت معين . بعضى از علما ، از ظاهر اين اوامر ، وحدت مطلوب را فهميدهاند مطلقا و بعضىها تعدد مطلوب را فهميدهاند مطلقا و بعضىها در دليل متصل ، وحدت را و در منفصل ، تعدد را . حال بنا بر قول اول كه بگوييم مطلوب واحد است . در اين صورت ، اگر عمل در وقت خودش انجام گرفت ، مطلوب مولى حاصل شده و الا اگر در وقت خودش انجام نگرفت ، مطلوب مولى به كلى ساقط شده و مولى طلب جداگانهاى به ذات العمل ندارد پس وجوب قضا تابع امر جديد خواهد بود . اما بنا بر قول ثانى كه بگوييم مطلوب متعدد است ، خواهيم گفت كه اگر مكلف عمل را در وقت خودش انجام داد ، هر دو مطلوب حاصل شده و اگر در وقت اتيان نكرد ، يكى از دو طلب مولى ( كه كون الفعل فى هذا الوقت باشد ) معصيت شد . اما طلب ديگر مولى ( كه طلب نفس فعل
أصول الفقه ( شرح اصول فقه ) ( فارسى ) — صفحة 179
مساهمون: الشيخ محمد رضا المظفر
ص١٧٩