تعيين فرموده بود از پى مردم روان شد و حكيم بن حزام ، حويطب بن عبد العزّى ، سهيل بن عمرو ، ابو سفيان بن حرب ، حارث بن هشام و عبد الله بن ابى ربيعه با او بودند و منتظر اينكه پيروزى از چه كسى خواهد بود . هنگامى كه مردم مشغول جنگ بودند آنها پشت جبهه بودند ، در اين موقع كسى پيش صفوان آمد و گفت : اى ابو وهب مژده باد كه محمد و يارانش منهزم شدند ! صفوان گفت : اگر قرار باشد بنده و نوكر باشم ارباب قرشى براى من دوست داشتنىتر است تا ارباب هوازنى .
گويند ، چون شب فرا رسيد ، مالك بن عوف سپاه خود را در درّهء حنين آماده ساخت ، و آن درهيى بود كه داراى تنگهها و شكافهاى بسيار بود و مردم در آن پراكنده شدند . مالك به مردم خود دستور داد كه همگى با هم و يكباره به مسلمانان حمله كنند .
پيامبر ( ص ) هم سپاه خود را سحرگاه مرتب فرمود و به صف كرد و پرچمها و لواها را به افراد سپرد . در مهاجران پرچمى را على ( ع ) مىبرد ، و پرچمى را سعد بن وقاص ، و پرچمى را عمر بن خطاب . ميان انصار هم چند پرچم بود . پرچم خزرجيان را حباب بن منذر حمل مىكرد - و هم گفتهاند كه پرچم بزرگ خزرج را سعد بن عباده بر دوش داشت - و پرچم اوس را اسيد بن حضير همراه داشت ، و همراه هر يك از خانوادههاى اوس و خزرج هم پرچمى بود .
بنى عبد الاشهل پرچمى داشتند كه ابو نائله آن را حمل مىكرد ، و بنى حارثه هم پرچمى داشتند كه آن را ابو بردة بن نيار مىكشيد ، بنى ظفر هم پرچمى داشتند كه قتادة بن نعمان آن را حمل مىكرد ، بنى معاويه هم پرچمى داشتند كه آن را جبر بن عتيك حمل مىكرد ، پرچم بنى واقف را هلال بن اميّه بر دوش مىكشيد و پرچم بنى عمرو بن عوف را ابو لبابة بن عبد المنذر حمل مىكرد ، پرچم بنى ساعده را ابو اسيد ساعدى با خود داشت و پرچم بنى عدى بن نجّار را ابو سليط و پرچم بنى مالك بن نجّار را عمارة بن حزم با خود حمل مىكرد ، و پرچم بنى مازن را سليط بن قيس حمل مىكرد . رنگ پرچمهاى اوس و خزرج پيش از اسلام سبز و سرخ بود كه پس از اسلام هم همان رنگها مورد تأييد قرار گرفت . پرچمهاى بزرگ مهاجران سياه و پرچمهاى كوچك سپيد بود .
ميان ديگر قبائل عرب پرچمهايى به شرح زير بود : بنى اسلم دو پرچم داشتند كه يكى همراه بريدة بن حصيب و ديگرى همراه جندب بن اعجم بود . بنى غفار پرچمى داشتند كه آن را ابو ذر غفارى حمل مىكرد ، خاندانهاى بنى ضمره و ليث و سعد بن ليث پرچمى داشتند كه آن را حارث بن مالك ملقب به ابو واقد ليثى بر دوش داشت . خاندان كعب بن عمرو دو پرچم داشتند كه يكى را بشر بن سفيان ، و ديگرى را ابو شريح حمل مىكردند ، بنى مزينه سه پرچم داشتند كه يكى را بلال بن حارث ، يكى را نعمان بن مقرّن و ديگرى را عبد الله بن عمرو بن
المغازي ( تاريخ جنگهاى پيامبر ص ) ( فارسى ) — صفحة 684
مساهمون: محمود مهدوى دامغانى
ص٦٨٤