ضمنا نكتهاى كه بايد تذكر داد اين است ، كه طبرى معمولا وقتى اخبار مربوط به دورهء جاهليت و پيش از اسلام را نقل مىكند از طريق ابن سعد از واقدى روايت مىكند ، و حال آنكه مطالب مربوط به مغازى را به طور مستقيم از واقدى نقل مىكند ، و اين دليل بر آن است كه طبرى در مورد مغازى و جنگها به كتاب مغازى اعتماد مىكند ، و حال آنكه اين كار را در مورد اخبار جاهليت و پيش از بعثت نكرده است .
همچنين از نامگذارى كتاب التاريخ و المغازى و المبعث ، چنين بر مىآيد كه به صورت يك كتاب واحد نبوده ، بلكه سه كتاب جداگانهاند : يكى كتاب مغازى است و دو كتاب ديگر شايد بخشهائى از كتاب تاريخ كبير يا كتاب سيره بودهاند .
همين مسأله در مورد كتاب ديگر واقدى كه با نام الرّده و الدار ثبت شده است پيش مىآيد . زيرا مسأله جنگ ردّه و كشتن عثمان با توجه به اين كه ميان آن دو تقريبا ربع قرن فاصلهء زمانى است ، نبايد موضوع يك كتاب باشد . و چنين به نظر مىرسد كه آن هم بايد دو كتاب جداگانه باشد - مخصوصا كه در منابع ديگر نام اين كتاب فقط به صورت كتاب الردّه آمده است . مثلا سهيلى و ابن خير اشبيلى آن را چنين ثبت كردهاند [ 1 ] .
يافعى هم در مرآة الجنان مىگويد : ديگر از كتب واقدى كتاب الردّه است كه در آن مسألهء ارتداد عرب بعد از وفات پيامبر ( ص ) و جنگهاى صحابه با طلحة بن خويلد اسدى و اسود عنسى و مسيلمه كذّاب را مطرح ساخته است [ 2 ] . حاجى خليفه هم اين كتاب را با همين نام آورده است . [ 3 ] بروكلمان متذكر شده است كه نسخهاى از اين كتاب با نام كتاب الردّه در كتابخانهء خدابخش شهر بانكيپور [ 4 ] هند موجود است ولى پس از دسترسى به آن معلوم شد كه تمام مطالب آن از واقدى نيست ، بلكه مجموعهاى است دربارهء اخبار ردّه كه از واقدى و ابن اسحق نقل شده است .
اين هم روشن است كه در عين حال آنچه ابن سعد و طبرى در مورد اخبار پيشآمدهاى بعد از وفات پيامبر ( ص ) نوشتهاند و همچنين بيشتر مطالبى كه ابن حبيش در كتاب غزوات خود نوشته است ، مأخوذ از كتاب الردّه واقدى است . [ 5 ] دربارهء كتاب طبقات واقدى مىتوان گفت در واقع كتابى است نظير كتاب طبقات
هامش
[ 1 ] الروض الانف ، ج 2 ، ص 132 و فهرست اشبيلى ، ص 237 .
[ 2 ] مرآة الجنان ، ج 2 ، ص 36 .
[ 3 ] كشف الظنون ، ج 2 ، ص 1420 .
[ 4 ] فهرست بانكيپور ، ج 5 ، ص 108 ، شماره 1042 .
[ 5 ] . 516 بن 1928J . Horovitz , Islamicculture