مىفرمايد : أُولئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا 8 : 4 - آنان مؤمنانند به حقيقت ، آيهء 4 همان سوره ، منظور از كلمهء حق ، يقين است . و در اين گفتار الهى كه مىگويد : كَما أَخْرَجَكَ رَبُّكَ من بَيْتِكَ بِالْحَقِّ 8 : 5 - همچنان كه بيرون آوردت خداى تو از خانهات بر صواب ، آيهء 5 همان سوره ، منظور اين است كه خداوند دستور فرمود كه به بدر بيرون روى كه حق است ، و ابن جريح از قول جعفر مخزومى برايم نقل كرد كه : منظور از كلمهء بيت ، مدينه است . دربارهء تتمهء اين آيه و آيهء بعد كه مىفرمايد : وَ إِنَّ فَرِيقاً من الْمُؤْمِنِينَ لَكارِهُونَ ، يُجادِلُونَكَ في الْحَقِّ بَعْدَ ما تَبَيَّنَ كَأَنَّما يُساقُونَ إِلَى الْمَوْتِ وَ هُمْ يَنْظُرُونَ . 8 : 5 - 6 - و گروهى از مؤمنان اين را مكروه دارند ، مىستيهند با تو در جهاد ، بعد آنكه پديد آمد ، گويى كه سوى مرگ رانده شوندى و ايشان مىنگرندى - منظور اين است كه گروهى از اصحاب رسول خدا ، خروج پيامبر ( ص ) به بدر را خوش نداشتند و مىگفتند : ما گروهى اندك هستيم و بيرون رفتن از مدينه صحيح نيست و در اين باره اختلاف فراوانى بود . دربارهء اين گفتار الهى كه مىفرمايد : وَ إِذْ يَعِدُكُمُ الله إِحْدَى الطّائِفَتَيْنِ أَنَّها لَكُمْ 8 : 7 - و چون وعده مىكرد شما را خداى تعالى به يكى از اين دو گروه كه آن شما را شود - منظور آن است كه ، چون پيامبر ( ص ) نزديك بدر رسيد ، جبرئيل بر او نازل شد و او را از حركت قريش آگاه كرد و حال آنكه پيامبر ( ص ) كاروان قريش را اراده فرموده بود ، و خداوند متعال به او وعده داد كه يا به كاروان دست يابد يا با قريش بر خورد كند . چون در بدر ، مسلمانان سقاهاى قريش را گرفتند ، از آنها دربارهء كاروان پرسيدند ، ولى آنها از قريش خبر دادند ، مسلمانان اين خبر را خوش نمىداشتند ، نه اينكه زحمت بيشترى داشت و شوكت قريش مطرح بود ، بلكه كاروان را بيشتر دوست مىداشتند . در اين گفتار الهى كه مىفرمايد : وَ يُرِيدُ الله أَنْ يُحِقَّ الْحَقَّ بِكَلِماتِهِ . . . 8 : 7 - و مىخواهد خداى تا ظاهر كند دين حق را به وعدههاى نصرت خويش ، وَ يَقْطَعَ دابِرَ الْكافِرِينَ 8 : 7 - و مستأصل كند كفار و اشقيا را - منظور از حق ، آشكار ساختن دين و منظور از كافران ، آنها هستند كه از قريش در جنگ بدر كشته شدند . در اين گفتار الهى ، لِيُحِقَّ الْحَقَّ وَ يُبْطِلَ الْباطِلَ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ 8 : 8 - قتال فرمود ، تا ثابت كند دين حق را و باطل كند ضلال را و اگر چه كراهت داشتند كافران قتال را ، آيهء 8 ، منظور آشكار ساختن حق است و مقصود از باطل چيزى است كه آنها مدعى بودند و غرض از مجرمان قريش است . در آيهء إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ من الْمَلائِكَةِ مُرْدِفِينَ 8 : 9 - ياد كنيد چون مىخواستيد از خداى خود نصرت ، آمدتان جواب اجابت ، كه من مدد فرستندهام شما را به هزار فرشته بر اثر يك ديگر آينده - منظور از كلمه مردفين اين است كه آنها از پى يك ديگر مىرسند و مىآيند . وَ ما جَعَلَهُ الله إِلّا
المغازي ( تاريخ جنگهاى پيامبر ص ) ( فارسى ) — صفحة 98
مساهمون: محمود مهدوى دامغانى
ص٩٨