را خداوند از اين روى حكم قرار داده است كه افراد كمعقلتر و آنانى كه شناخت كمترى دارند در پانزده سالگى به حد بلوغ مىرسند . مردم در سرعت رسيدن به حد بلوغ و كمال عقل بر يكديگر برترى و با هم تفاوت دارند . بنابراين ممكن است حد آغاز بلوغ در مورد على بن ابى طالب سيزده سالگى باشد و آخر حد بلوغ در كسى چون عبد الله بن عمر پانزده سالگى باشد و افراد ديگر هم به ميزان تفاوتى كه در عقل و درك دارند در فاصلهء سيزده تا پانزده سالگى بالغ مىشوند و اين موضوعى شناخته شده است كه نه تنها افراد در حد بلوغ بلكه بزرگترها هم از لحاظ قدرت حفظ و علم و زيركى و احتلام و حيض با يكديگر تفاوت و برترى دارند . كودكان هم در چگونگى آموزش چه در مكتبخانه و چه در كارگاههاى صنعتى از لحاظ قدرت حفظ و فراگيرى با يكديگر تفاوت دارند و معلم هر كودكى را به اندازهء قدرت حفظ و شناخت او تعليم مىدهد و او را موظف مىسازد .
( 1 ) همان گونه كه بلوغ را حدى است كه آغاز و پايانى دارد ، بسيارى از احكام ديگر خداوند هم همين گونه است كه حد آن ، آغاز و پايان و ميانهاى دارد . به عنوان مثال پيامبر ( ص ) حكم فرموده است : آغاز نماز ظهر وقتى است كه سايهء هر چيز به اندازهء خودش باشد و آخر وقت آن هنگامى است كه سايهء هر چيز دو برابر آن باشد و فرموده است ميان اين دو وقت براى امت من وقت نماز ظهر است و همين گونه براى نماز عصر .
( 2 ) مىگوييم خداوند عقل على بن ابى طالب را كه از او و از همهء مؤمنان خشنود باد چنان روشن قرار داده است كه در آن موضوع سن و سال مطرح نيست و چنان بوده است كه پس از پيامبر ( ص ) نخستين كس كه قابليت پذيرش اسلام را داشته همو بوده است و اسلام او مقدم بر همگان است و اگر چه به ظاهر سن و سال كودكان را داشته است ، از عقل افراد بالغ برخوردار بوده است و به همين سبب در اسلام و تكليف بر ديگران تقدم يافته است . شما به خوبى مىدانيد كه منزلت پيامبر ( ص ) در عقل و بلوغ چون منزلت ديگران نيست و پيامبر ( ص ) در كودكى هم معروف به وقار و خرد و وفا و راستگويى و رجحان در علم و دانش بوده است .
( 3 ) ما سخن را به دراز كشانيديم تا بدانند كه حد بلوغ و حكم آن مختلف است و مردم در آن مورد با يكديگر تفاوت دارند . منزلت پيامبر در اين مورد چنان است كه هيچ كس به او نمىرسد و منزلت على در حالى كه از منزلت پيامبر فروتر است ولى چنان است كه كسى به او نمىرسد . و بايد بدانند كه منزلت على در قرب به پيامبر ( ص ) با ديگر مردم تفاوت و فاصلهء بسيار دارد و اين موضوع با تفكر و استنباط روشن مىشود و بدين سبب شايسته است كه
المعيار و الموازنة ( فارسي ) — صفحة 68
مساهمون: محمود مهدوى دامغانى
ص٦٨