آشكار مأمون و معتصم برخوردار بودند . اين نكته نبايد بر خوانندهء بصير پوشيده بماند كه در همان حال به تحريك خليفگان عباسى و بازيگران سياسى ، برخى از بزرگان معتزله كه نمودار كامل آن جاحظ است ، نه از باب دوستى و اعتقاد به عثمان و عثمانيان بلكه براى كاستن منزلت حضرت امير المؤمنين على عليه السلام و شيفتگان علويان به نوشتن كتابهايى دربارهء فضايل و مناقب عثمان پرداختند و كتابهايى چون العثمانيه پديد آوردند و به اين كار بسنده نكردند و در مجالس عيش و نوش دربار متوكل كار به آنجا كشيد كه مسخرگان و دلقكان دربارهء اهانت به شخص على بن ابى طالب عليه السلام آنچه نبايد انجام دهند انجام مىدادند . اين بنده نمىخواهم اين مقدمه را با نقل كردارهاى نكوهيدهء آنان آلوده سازم امّا اين موضوع چندان ادامه يافت كه منتصر ، پسر و جانشين متوكل در حضور جمع او را از آن كار بازداشت و چون آثار غيرت و خشم بر منتصر آشكار شده بود ، متوكل او را سخت دشنام داد و نسبت به مادرش ناسزا گفت .
همين پيشامد يكى از انگيزههاى منتصر براى كشتن متوكل بود . « 1 » رفتار خشونتآميز متوكل عباسى با ابن سكّيت دانشمند آزاده كه دستور اعدام او را به بدترين صورت صادر كرد و زبان ابن سكّيت را از پس گردنش بيرون كشيدند زيرا سخن در ستايش على گفته بود ، نمونهاى از سختگيرى بر شيعيان است و اين موضوع در صفحات تاريخ نيز ثبت است . « 2 » با اين اوضاع و احوال شهامت اعتقادى و اخلاقى اسكافى در تأليف كتابهاى نقض العثمانيه ، و خود يا پسرش در نگارش المعيار و الموازنة به خوبى آشكار مىشود ، به ويژه كه پس از تأليف نقض العثمانيه ، جاحظ در پى آزار اسكافى بوده است و اسكافى از او روى پنهان مىكرده است كه با او روياروى نشود . « 3 »
از همهء آثار ارزندهء اسكافى كه به گفتهء قاضى عبد الجبار معتزلى هفتاد كتاب در علم كلام بوده است و همان گونه كه ديديد ، ابن نديم بيست و دو كتاب او را نام مىبرد ، تا كنون چيزى بجز بخشهايى از كتاب نقض العثمانيهء او و همين كتاب المعيار و الموازنه به دست نيامده است .
ابن ابى الحديد در شرح نهج البلاغه بخشهايى از نقض العثمانيهء را در جاهاى مختلف آورده است و بيشتر به صورت نقل به معنى است نه نقل به مضمون . استاد عبد السلام محمد هارون دانشمند معاصر مصرى كه به تصحيح و نشر بسيارى از آثار ارزنده چون وقعة صفين نصر بن مزاحم منقرى و البيان و التبيين جاحظ و دهها كتاب ديگر موفق بودهاند ، تمام مطالب كتاب نقض العثمانيهء اسكافى را كه ابن ابى الحديد ضمن شرح خطبههاى مختلف و نامهها آورده است ، گرد آورده و در پايان كتاب العثمانيه جاحظ چاپ مصر به صورت پيوستى جداگانه ضميمه كرده است . سعى او مشكور باد و اميدوارم كه از عنايات ويژهء امير المؤمنين على عليه السلام برخوردار گردد .
كتاب المقامات فى تفضيل على عليه السلام كه چهارمين كتاب از كتابهاى اسكافى است كه ابن نديم در
هامش
( 1 ) به دميرى ، حياة الحيوان الكبرى ، ج 1 ، چاپ مصر ، بدون تاريخ ، ص 84 و ابن طقطقا ، الفخرى ، چاپ بيروت ، 1386 ق ، ص 237 مراجعه فرماييد .
( 2 ) به ابن خلكان ، وفيات الاعيان ، ج 5 ، به اهتمام محمد محيى الدين عبد الحميد ، مصر ، 1367 ق ، ص 439 و الكنى و الالقاب ، ج 1 ، ص 303 مراجعه فرماييد .
( 3 ) شرح نهج البلاغه ، ج 17 ، ص 133 .