( 1 ) سپاهها شركت مىداشتم . گويد ، ابو شهاب هم گفته است گمان مىكنم منظورش يكى از سپاهها بوده است .
گويد هشام بن محمد بن سائب كلبى ، از پدرش ما را خبر داد كه مىگفته است * مسروق بن اجدع خود و سه برادرش در جنگ قادسيه شركت كردند . نام برادرانش عبد الله و ابو بكر و منتشر و پدرشان اجدع بوده است . آن سه تن در قادسيه كشته شدند و مسروق چنان زخمى شد كه دستش شل و جلو سرش آسيب ديده شد .
گويد عبد الله بن جعفر رقّى ، از عبيد الله بن عمرو ، از زيد بن ابى انيسة ، از عمرو بن مرة ، از شعبى ما را خبر داد كه * چون به مسروق مىگفتند چرا از يارى دادن على و شركت در جنگهاى او سستى و خوددارى كردى ، و او در هيچ يك از جنگهاى او همراهى نكرده بود ، و چون مىخواست پاسخ ايشان را با ستيز بدهد مىگفت شما را به خدا سوگند مىدهم اگر در آن هنگام كه گروهى از شما براى گروه ديگر صف مىكشند و سلاح بر يك ديگر به كار مىبرند و يك ديگر را مىكشند ، در حالى كه خود ببينيد درى از آسمان گشوده شود و فرشتهيى فرود آيد و چون ميان دو صف برسد بگويد « اى كسانى كه گرويدهايد اموال خود را به ناحق ميان خود تصرف مكنيد مگر در بازرگانى كه به رضايت شما باشد و خويشتن را مكشيد كه خداى بر شما مهربان است » ( آيه 29 سوره چهارم ) . اين سخن شما را از درگيرى با يك ديگر باز نمىدارد ؟ مىگفتند : آرى . مسروق مىگفت : به خدا سوگند كه آن در از آسمان گشوده شده است و فرشتهيى بزرگوار آن را بر زبان پيامبر شما كه درود و سلام خدا بر او باد ابلاغ كرده است و آن آيه در قرآن ثبت است و از محكمات است و چيزى آن را نسخ نكرده است . [ 1 ] گويد عبد الله بن ادريس ما را خبر داد و گفت از مطرف شنيدم كه از گفتهء عامر نقل مىكرد كه مىگفته است مسروق به من گفت * اگر چنان بينى كه دو گروه از مؤمنان براى
هامش
[ 1 ] . به راستى جاى شگفتى است كه اين بندگان خدا بدين گونه بىپروا در باره آيات قرآن كريم اظهار نظر مىكنند و مردم را از يارى دادن حق باز مىدارند و لابد بر خود مىبالند كه حق را استنباط كردهاند . آيهيى كه مسروق به آن بىپروا استناد جسته است در باره خودكشى يا كشتن ديگرى به غير حق است . به تفسير كشاف زمخشرى و روح البيان بروسوى مراجعه شود . وانگهى كسى نبوده است كه به جناب مسروق ! بگويد آيه نهم سوره حجرات كه به اتفاق مدنى است در باره جنگ ميان مؤمنان تكليف را روشن كرده است كه مىفرمايد : « با گروهى كه ستمگر است چندان جنگ كنيد تا به سوى فرمان خدا برگردد » لابد اين بندگان خدا در ستمگرى معاويه و خوارج و ديگران ترديد داشتهاند . با آنكه قرار بر نقد و بررسى نيست ولى اين مقدار تذكر لازم است كه خوانندگان گرامى توجه فرمايند .