( 1 ) اينك بگو چه مقدار وام دارى ؟ ابن عبد گفت : پانصد دينار . عبد الملك فرمان داد پانصد دينار براى وام او پرداختند و جز آن صد دينار ديگر هم به او پرداخت و جامههايى به او بخشيد كه در آن ميان كساء خز سبز رنگى بود كه هنوز قطعهاى از آن پيش ماست .
محمد بن عمر واقدى از ابن ابى سبرة ، از مسور بن رفاعة ما را خبر داد كه مىگفته است از ثعلبة بن ابى مالك قرظى شنيدم كه مىگفت * عبد الملك بن مروان را - در مراسم حج - ديدم كه پيش از رسيدن به مشعر الحرام در درّه نماز مغرب و عشاء گزارد . اندكى پايينتر از مشعر به من رسيد و من با او همراه شدم . گفت : هنوز نماز نگزاردهاى ؟ گفتم : نه به جان خودم . پرسيد : چه چيزى تو را از نماز گزاردن بازداشت ؟ گفتم : هنوز وقت باقى است .
گفت : نه به جان خودم سوگند كه در وقت فضيلت نماز نيستى . سپس گفت : شايد تو نيز از كسانى هستى كه بر اين كار امير المؤمنين عثمان كه خدايش رحمت كناد ! خرده مىگيرند .
پدرم به من خبر داد كه خود عثمان را ديده است كه نماز مغرب و عشا را در دره گزارده است . من - قرظى - به عبد الملك گفتم : اى امير المؤمنين كسى مانند تو كه خود پيشوايى چنين سخن مىگويد ، مرا چه رسد كه بر عثمان و بر ديگرى خرده بگيرم . من از پيوستگان به عثمان بودم ولى خودم عمر را كه خدايش بيامرزد ديدم تا هنگامى كه به مشعر الحرام نرسيد نماز مغرب و عشاء نگزارد چنين كردم . و هيچ سنتى در نظر من دوست داشتنىتر از سنت عمر نيست . عبد الملك گفت : آرى خدا عمر را بيامرزد . عثمان به كار عمر داناتر بود ، و اگر عمر چنان كرده بود عثمان از او پيروى مىكرد كه هيچ كس از عثمان فرمان بردارتر از فرمان عمر نبوده است . عثمان در هيچ كارى جز نرم رفتارى خود با روش عمر مخالفت نكرد .
آرى عثمان چندان نرمش كرد كه بر او سوار شدند . اگر او هم همان سختى و خشونت پسر خطاب را مىداشت مردم بر او بدان گونه دست نمىيافتند . وانگهى آن مردمى كه عمر با آنان بدان روش رفتار مىكرد كجا قابل قياس با اين مردمند ! اى ثعلبه ! من ديده و مىبينم كه روش پادشاه با چگونگى روش مردم بستگى دارد . اگر امروز كسى به آن روش رفتار كند ، مردم در خانههايشان غارت مىشوند ، و راهها ناامن و راهزنى مىشود و مردم ستم مىورزند و فتنهها پديد خواهد آمد . والى را چاره نيست جز آنكه در هر روزگار بدان گونه كه صلاح اوست عمل كند . [ 1 ]
هامش
[ 1 ] . ملاحظه مىفرماييد كه در اين صورت هر كسى احكام و چگونگى اجراى آن را بر حسب مصلحت خود و زورگويى خويش بازيچه قرار خواهد داد و مصلحت كوركورانه خلق بر مصلحت حق پيشى خواهد گرفت - م .