( 1 ) چهارم قرن سوم هجرى سهمى به عنوان گوينده و روايت كننده حديث داشتهاند و از مهاجران يا انصار و تابعان شمرده مىشدهاند داده شده است كه از اين شمار حدود ششصد نفر زن هستند . محمد بن سعد مطالب كتاب خود را از كتابهاى مقدم بر خود و بيشتر از آثار واقدى و ابن كلبى جمع كرده است و از منابع خود كمتر نام برده است و اين كار شيوه معمول آن روزگار بوده است و با نگاهى اجمالى فراوانى نقل مطالب از واقدى آشكار مىشود .
ترتيب مطالب در كتاب طبقات در همه چاپها به طور خلاصه چنين است :
تمام جلد اول و بخش نخست جلد دوم و نود و هشت صفحه از بخش دوم جلد دوم ( در چاپ ادوارد سخو و همكارانش كه همه آن 581 صفحه است ) به شرح حال و سيره حضرت ختمى مرتبت و تنى چند از پيامبران سلف اختصاص دارد ، در اين بخش آگهىهايى از آدم و حوا ، ادريس ، نوح ، ابراهيم ، اسماعيل عليهم السلام مطرح شده است ، سپس نياكان پدرى و مادرى پيامبر و تولد و دوره كودكى و جوانى آن حضرت و دو سفر به شام و ازدواج با خديجه ( س ) و شمار فرزندان و نشانههاى پيامبرى آن حضرت و معراج و هجرت و مسائل وابسته بررسى شده است . آن گاه امور مربوط به آغاز اقامت در مدينه مانند بستن پيمان برادرى ميان مهاجران و انصار و ساختن مسجد و برگشتن قبله از بيت المقدس به كعبه بحث شده است ، سپس مبحثى مفصل درباره آمدن نمايندگان قبايل عرب به حضور پيامبر طرح شده است و ملاحظه مىفرماييد كه در اين باره ترتيب تاريخى وقايع مورد نظر نبوده است و گر نه بايد مبحث آمدن نمايندگان پس از فتح مكه و ضمن وقايع سال نهم مطرح مىشد . در كتابهاى فراهم آمده پيش از طبقات مانند سيره ابن اسحاق و سيره ابن هشام و آثار واقدى اين مبحث به اين تفصيل و ترتيب نيامده است و بسيارى از مورخان و سيره نويسان دورههاى بعد مطالب خود را در اين باره از طبقات گرفتهاند [ 1 ] . پس از اين مبحث ، شمايل و اخلاق رسول خدا ( ص ) و لوازم اختصاصى ايشان چون لباس و كفش و انگشترى و شانه و عطردان و سرمهدان و سلاح و خدمتكاران و حجرههاى همسران و مركبهاى سوارى و دامهاى شير دهنده و اوقاف بررسى شده است . مبحث جنگها از آغاز جلد دوم مطرح شده است و محمد بن سعد در اين بخش از كتاب مغازى استاد خود محمد بن عمر واقدى بسيار بهره گرفته است ، سپس موضوع بيمارى و رحلت و مراسم تجهيز پيكر پاك رسول خدا ( ص ) و خاكسپارى و مرثيههايى كه سروده شده است بررسى و طرح شده است ، بخش مراثى كتاب طبقات كه دويست و پانزده بيت و بسيارى از آنها در كمال استوارى و پسنديدگى است از جمله ارزشهاى والاى اين كتاب است و چنين مجموعهيى در منابع پيش از طبقات نيامده است . در بقيه بخش دوم جلد دوم اشخاصى كه به روزگار پيامبر ( ص ) مورد توجه بوده و در امور فقهى نظر مىدادهاند و برخى از فرزندان مهاجران و انصار كه اهل علم بودهاند بررسى شده است .
جلد سوم چاپ سخو داراى دو بخش است ، بخش نخست ويژه شرح حال مهاجران شركت كننده در جنگ بدر است ، در اين بخش شرح حال هشتاد و شش نفر از مهاجران يا آزاد كردگان و وابستگان ايشان
هامش
[ 1 ] . به عنوان مثال به نويرى ، نهاية الارب ، ج 18 ، ص 120 - 1 و ترجمه آن به قلم اين بنده مراجعه شود .