( 1 ) برخوردارى از مشايخ و استادان مشترك باشند و ممكن است يك راوى در چند طبقه قرار گيرد ، آن چنان كه انس بن مالك از يك سو در طبقه مهاجران نخست شمرده مىشود و از لحاظ طول عمر و درك طبقه بعد از آنان هم به حساب مىآيد . [ 1 ] هفننگ در مقاله خود در دائرة المعارف اسلام با استفاده از گفتههاى ابن صلاح ، نووى و سيوطى همين نتيجه را مىگيرد كه طبقه در اصطلاح به كسانى گفته مىشود كه از لحاظ سن و سال و استفاده از مشايخ مشترك باشند . [ 2 ]
طبقات ابن سعد
همان گونه كه پيش از اين اشاره شد ، طبقات مفصّلترين كتابى است كه درباره اصحاب و تابعان تا دهه سوم قرن سوم هجرى فراهم آمده و در دست است . تا آنجا كه اين بنده مىداند ، طبقات پنج بار تاكنون چاپ و منتشر شده است .
1 . چاپ ادوارد سخو و همكارانش در ليدن كه در فاصله سالهاى 1322 تا 1347 ق چاپ شده است ، اين چاپ در نه جلد منتشر شده است و جلد نهم آن فهرست اعلام شخصى و جغرافيايى است ، با آنكه هشت نسخه خطى در اختيار داشتهاند ولى افتادگيهاى آن به ويژه در جلد پنجم چشمگير است ، آن چنان كه ريتر و سترستين مقالههايى در اين باره نوشتهاند . دانشمندان ديگرى كه در اين چاپ با سخو همكارى كردهاند عبارتند از ، اوژن ميتوخ ، فريداك شوالى ، سترستين ، ژوليوس ليپرت ، برونومايسنر و كارل بروكلمن . خوشبختانه بخش جا افتاده تابعان مدينه در سال 1403 هجرى به همت « زياد محمد منصور » در بيروت منتشر شده است ، بخش مربوط به احوال حضرت امام حسن ( ع ) و حضرت امام حسين ( ع ) را استاد محترم حضرت آقاى سيد عبد العزيز طباطبايى در مجله تراثنا منتشر ساختهاند ، شرح حال حضرت امام حسن در سال 71 صفحه در شماره 11 ، سال سوم ، ربيع الثانى 1408 هجرى ، و شرح حال حضرت امام حسين در شماره 10 ، همان سال و نيز به صورت مستقل در 120 صفحه در محرم 1415 منتشر شده است . استاد محترم احاديث را از منابع مختلف استخراج كردهاند و نمونهيى پسنديده از چاپ نسخههاى خطى فراهم آوردهاند ، خداوند توفيق ايشان را مستدام بدارد . در جلد پنجم طبقات شرح حال هر دو امام بزرگوار بر همين منوال ترجمه و افزوده خواهد شد . دخويه هم در چند مقاله نظراتى اصلاحى درباره اين چاپ اظهار داشته است ، با اين همه ترديد نيست كه فضل تقدم در چاپ و نشر اين كتاب ارزنده براى ادوارد سخو و همكارانش محفوظ است و كوشش آنان در خور ستايش .
در اين چاپ شرح حال برخى از راويان آمده است كه تاريخ مرگ آنان پس از تاريخ مرگ محمد بن سعد است و نشان دهنده اين است كه وسيله برخى از شاگردان ابن سعد تنظيم و بر كتاب افزوده شده
هامش
[ 1 ] . تهانوى ، كشاف اصطلاح الفنون ، ج 1 ، چاپ كلكته ، 1862 ميلادى ، ص 917 .
[ 2 ] . دائرة المعارف الاسلامية ، ج 15 ، ترجمه مقالهHeffening، افست انتشارات جهان ، تهران ، بدون تاريخ ، ص 77 .