نخستين مورد تفسير آيات حلال و حرام است در اين صورت اگر متكّى به رأى باشد ، حكم آن را بيان كرديم و اگر فقط نقل از پيامبر ( ص ) باشد بايد آن را بدون چون و چرا پذيرفت .
به هر حال گفتار و كردار صحابه در آيات احكام قابل پيروى است مخصوصا در فهم آيات مربوط به جنگ و صلح و پيمان و امان و احكام ذمّيها و پناهندگان و جمع آورى و تقسيم غنايم و وجوب خراج و جزيه .
زمان عمر دورهء بارورى براى بيان احكام شرعى بود كه مبانى اسلام كه از قرآن به دست آمده بود پا بر جا شد و فقها را كمك كرد تا بتوانند نظراتشان را دربارهء روابط مسلمانان با بيگانگان از جهت جنگ و صلح ، كامل كنند ، از اين رو مىبينيم كه كتابهاى سيره از آن دوره بهره گرفتهاند مثلا كتاب « خراج » نوشتهء « امام ابو يوسف » نخستين اصلى كه به آن تكيه كرده است ، عمل ( عمر ) بر طبق فهم و درك او از قرآن مىباشد .
و همچنين « امام محمّد بن حسن شيبانى » اكثر مطالب كتابش « السير الكبير » را از عمل صحابه خصوصا عمر - كه آن را از قرآن استنباط كرده بود - گرفته است و اين كتاب ، نخستين كتابى به شمار مىرود كه در مورد قوانين دولتى بر اساس عدالت و رحمت و كرامت انسانى تأليف شده است ، و نيز كتاب « السير » از « اوزاعى » و كتابهاى ديگرى كه منبع آن عمل صحابه است بر طبق آنچه از قرآن استفاده كردهاند .
از موضوعات ديگرى كه در مورد تفسير و توضيح آن از صحابه به جاى مانده است ، داستانهاى قرآن است ، و آنچه كه در اين زمينه از آنان روايت شده و سند آن صحيح است ، ناچيز مىباشد . زيرا همّت آنان فقط به مسائلى بوده كه اثر عملى دارد مانند حلال و حرام و نظم جامعه و بر پايى درستى و عدل در زمين .
آنان در فهم داستانهاى قرآن به سنّت صحيح و تفسير بعض از آيات بعضى ديگر را اعتماد كرده ، به آن بسنده مىكردند و چيزى بر آن نمىافزودند ، زيرا همان صحيح است و در صدد اين كه بيشتر از آن بدانند نبودند .
المعجزة الكبرى القرآن ( معجزه بزرگ پژوهشى در علوم قرآنى ) ( فارسى ) — صفحة 676
مساهمون: محمد أبو زهرة
ص٦٧٦