همانند خودشان عمل خواهى كرد ، زيرا خدا خيانتكاران را دوست ندارد . » 235
بايد هنگام پيمان بستن ، احتياط لازم را به عمل آورد و نبايد به كسانى كه در خيانت معروفند ، اطمينان كرد ، زيرا پيمان بستن با آنان نوعى گول خوردن است ، و لذا بايد قبل از بستن پيمان طرف قرارداد را شناخت ، به همين جهت خداوند متعال در سورهء توبه 236 مؤمنان را از پيمان با برخى از مشركان ، بر حذر داشته است .
اين بود گوشهاى از آيات كتاب خدا دربارهء حلال و حرام و احكام فقهى ، و ما تمام آنچه را در قرآن بود ذكر نكرديم ، كه تفصيل آن نياز به نقل سنّت و ذكر اختلاف فقها در دلالت برخى از الفاظ قرآن دارد ، و پرداختن به بررسى و نقد احوال ما را از مقصد و موضوع بحث - يعنى اشاره به علم كتاب كه نشانهء اعجاز آن است - دور مىسازد ، و خداى سبحان خود راهنما به راه راست است .
جهان شناسى و انسان شناسى
قرآن كريم به طور مكّرر از جهان هستى ياد كرده است ، زيرا - چنان كه بيان كرديم قرآن آفرينش هر يك از موجودات جهان را دليل بر آفريدگار آن مىداند ، و طبق اين روش تابناك ، بايد هستى با تمام شگفتى و عظمتش نشانهء آفريدگار يكتاى جهان باشد ، و هيچكدام از سورههاى مكّى يا مدنى از ذكر هستى و مسائل مربوط به آن خالى نيست .
به گمان ما اين براى آن است كه نظر انسان را بدان جلب كند كه او بخشى كوچكى از اين هستى است ، تا به اين وسيله او را به آن متصّل كند و با اسرار و احوال آن آشنا سازد و بداند كه خداوند ، جهان با عظمت را براى او كه موجودى كوچك است . مسخّر كرده و فرموده است :
لَخَلْقُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ . . .
« آفرينش آسمانها و زمين از آفرينش بشر بزرگتر است . » 237
و از سوى ديگر ، در اين راستا حقايقى در قرآن مذكور است و هر كه به تحقيق آن بپردازد ، هدايت و آگاه خواهد شد ، چنان كه مىفرمايد :