بهشت و عذاب جهنم مادّى و جسمانى است ، - و نه فقط روحانى و معنوى - ايمان آورد ، زيرا بعث و برانگيخته شدن ، حق و راست است .
نكته قابل توجّه اين است كه حقايق روز قيامت خواه معنوى باشد و خواه مادّى ، هيچ لغت و زبان بشرى توان بيان آن را ندارد ، زيرا آنها برتر از زندگى دنيوى ماست ، و تعبيرات ما بر اساس زندگى دنيا و توان خود ماست .
امّا تعبيرات قرآن از آخرت و حوادث به زبان عرب - گرچه بالاتر از توان ماست ، و لذا تعبيرات ما براى تقريب به ذهن و آشنايى نسبى با نعمتها و عذابهاى قيامت است و از پيامبر اكرم ( ص ) نيز نقل شده كه مىفرمايد :
« فيها ما لا عين رأت ، و لا أذن سمعت » .
« در بهشت چيزهايى وجود دارد كه تاكنون نه چشمى آن را ديده و نه گوشى شنيده است » و ابن عباس مىگويد :
« الفاظى كه در قرآن دربارهء بهشت و جهنّم به كار رفته ، مجازى است - امّا با اين كه ما به همهء اين حقايق ايمان داريم . - بايد بگوييم ذكر الفاظى چون رمّان و عسل و خمر ، بر انار و عسل و شراب بهشتى ، صحيح است ، گرچه جنس اينها با آنچه در دنيا وجود دارد ، متفاوت است ، از اينرو دربارهء شراب بهشتى مىفرمايد :
لا يُصَدَّعُونَ عَنْها وَ لا يُنْزِفُونَ
« نه سردرد مىآورد و نه مستى » 73 بلكه گوارا و لذيذ است .
اينها سخنانى بود كه در پايان بحث از قيامت و حساب و ثواب و عقاب آن يادآور شديم .
و قرآن كريم بوستانى پرثمر است كه حقايق غيبى در سرتاسر آن به اندازه عقل و درك ما به چشم مىخورد ، و حقايق غيبى به طور كامل در نزد خداست ، پروردگارا ! ما را از گواهى دهندگان به حساب آور !
علم حلال و حرام
ريشه و اساس علم حلال و حرام در اسلام ، قرآن - كه شريعت عملى و احكام