مهربان است ، همانا در آفرينش آسمانها و زمين و گردش شب و روز و كشتيهايى كه براى منفعت مردم در روى آب در حركت است و بارانى كه خدا از بالا فرو فرستاد و به وسيله آن زمين را پس از مردن ( و نابود شدن گياهان ) زنده و سرسبز كرد و انواع حيوانات در روى زمين برانگيخت و در وزيدن بادها به هر طرف و در خلقت ابر كه ميان آسمان و زمين مسخّر و به ارادهء خدا در حركت است ، در همهء اين امور براى خردمندان نشانههايى از قدرت خدا وجود دارد » 369 و نمونههاى ديگر اين نوع استدلال را در آياتى از قرآن كه در گذشته آورديم مىتوان ديد .
بايد توجّه داشت كه قرآن در جدل و استدلال - كه بدان وسيله مخالفان را ساكت و محكوم مىكند - از نزديكترين راه و برهانىترين شكل استفاده مىكند ، مانند آنچه خداوند از مناظره ابراهيم خليل ( ع ) با نمرود نقل مى فرمايد :
أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ فِي رَبِّهِ أَنْ آتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَ يُمِيتُ قالَ أَنَا أُحْيِي وَ أُمِيتُ قالَ إِبْراهِيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ
« آيا نديدى آن را ( پادشاه زمان ابراهيم را ) كه دربارهء خدا با او به جدل و احتجاج برخاست ، چون ابراهيم گفت : پروردگار من آن است كه خلق را زنده مىكند و باز مىميراند ، نمرود گفت : من هم زنده مىكنم و مىميرانم ، ابراهيم گفت : خداوند خورشيد را از طرف مشرق بر آورد ، تو اگر مىتوانى از طرف مغرب بيرون بياور ، پس آن كافر مبهوت شد و در جواب عاجز ماند ، كه خداى متعال راهنماى ستمكاران نخواهد بود » 370 ابزار محكوم كردن دشمن - از نزديكترين راه - فراوان و مختلف است :
الف : تحدّى ، چنان كه خداوند كفار قريش را تحدّى كرده است كه اگر مىتوانند ده سوره مانند قرآن را بياورند ، و مانند تحدّى ابراهيم ( ع ) نمرود را .
ب : محكوم كردن دشمن بر اساس كلام خودش ، و اثبات اينكه سخن او به