امورى كه تاكنون ذكر شد ، معناى اعجاز را به ذهن نزديك مىكند ، امّا تعريف آن نيست ، بلكه برخى از اسباب اعجاز را بيان مىدارد ، نه تمام آن را ، آرى اعجاز قرآن مانند همه امورى است كه احساس مىشوند ولى دقايق اسرار آن شناخته نمى شود ، زيرا قرآن كتاب منزل از سوى خدايى است كه از راز و پنهان آگاه است ، امّا همين قدر مىدانيم كه بشر از آوردن مثل آن عاجز است ، زيرا برترى آن را درك كردهايم ، گر چه علل و اسباب اين برترى براى ما معلوم نباشد ، امّا اين ، آن چيزى نيست كه طرفداران نظريه « صرفه » مطرح مىكنند ، بلكه همانطور كه گفتيم « صرفه » آن است كه با توان درك ارزش قرآن و قدرت بر آوردن مانند آن ، از اين كار باز داشته شويم .
بلاغت قرآن از قبيل آنچه در بين مردم به عنوان علوم بلاغت مصطلح است ، نيست ، يعنى هم چنان كه گفتيم نثر مرسل نيست ، زيرا نثر مرسل داراى نغمههاى موزون و هماهنگ نيست ، و چنين سخنى ( به طريق نثر مرسل ) در توان هر انسان سخنورى است ، ما برخى از آياتى كه در زمينه احكام شرعيه بود برخوانديم و ديديم كه هماهنگى و زيبايى بيان ، آن را از كلام مرسل خارج مى كرد ، چرا كه ما شاهد انسجام الفاظ و تناسب اسلوب و ارتباط معانى با يكديگر بوديم ، به طورى كه هر كلمه ديگرى را فرا مىخواند و به آن اشاره داشت .
اينك نمونهاى از كلام خدا را كه هيچ گونه شباهتى به سجع و قافيه و ازدواج و شعر ندارد تلاوت مىكنيم :
إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَ النَّوى يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ مُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ ذلِكُمُ اللَّهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ فالِقُ الْإِصْباحِ وَ جَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ حُسْباناً ذلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ وَ هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ وَ هُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَ مُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ
« همانا خداست كه ( در جوف زمين ) دانه و هسته را مىشكافد و زنده را از مرده و مرده را از زنده پديد مىآورد ، اين قدرت خداست پس چرا دروغ مى بنديد ، او شكافنده پردهء صبحگاهان است و شب را براى آسايش قرار داده و