هر چند با دلايل آشكار بيان شود در دل آنها راه ندارد .
از همين نوع استفهام در اين آيهء شريفه است :
سَواءٌ عَلَيْنا أَ جَزِعْنا أَمْ صَبَرْنا ما لَنا مِنْ مَحِيصٍ
« ( اهل جهنم گويند : اينك ) هر چه بى تابى و التماس كنيم يا صبر و بردبارى ، يكسان است ، و راه فرارى از عذاب نداريم » 174 .
يعنى : ناشكيبايى و بردبارى ، در نتيجه و نهايت يكسانند ، زيرا چيزى كه راه گريز ندارد ، صبر و جزع در آن فرقى ندارد ، اگر چه صبر فى الجمله بهتر است ، زيرا مايه آرامش و رضايت است ، چنان كه رسول اكرم ( ص ) فرمود :
« ان صبرتم اجرتم و ان جزعتم وزرتم » .
« اگر صبر پيشه كنيد ، پاداش مىگيريد و اگر بى تابى كنيد ، مرتكب گناه شدهايد » .
گاهى الف استفهام براى ترديد ظاهرى اين دو امر است - نه اين كه دو امر در نتيجه يكسان باشند - و عقل يكى از آن دو را برگزيند و تصديق كند ، نظير اين آيه :
أَ أَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّماءُ بَناها رَفَعَ سَمْكَها فَسَوَّاها وَ أَغْطَشَ لَيْلَها وَ أَخْرَجَ ضُحاها
« آيا آفرينش شما انسانها سختتر است يا بناى آسمان بلند كه خداوند سقف آن را بس بلند و در كمال زيبايى استوار ساخت و شامش را تيره و روزش را روشن ساخت ؟ » 175 .
اين استفهام براى تسويه و اعلام برابرى بين دو امر از نظر حكم يا نتيجه و يا هدف نيست ، بلكه به صورت ترديد ذكر شده است ، و عقل يكى را اثبات مىكند و ديگرى را با دليل عقلى يا حسّى ردّ مىكند ، و بدون ترديد آن كه آفرينش سختترى دارد - يعنى آسمان با ويژگيهايش - بزرگتر ، استوارتر ، و داراى تأثيرى بيشتر است ، بنابراين اگر خداى سبحان ، فرمانرواى آسمانها و زمين و جنبندگانى كه در بين آنها و در خود آنهاست ، مى باشد . پس او بر هر چه بخواهد تواناست .
مفاد اين كلام از دو بخش تشكيل شده است ، يكى حكم سلبى و آن اين