يعنى پيش از پيدايش جنجال وفساد وخونريزى ، از جهان رخت بر بست .
8 - أطاعت خدا را بطور كامل انجام داد .
9 - به سبب ترسيدن از كيفر الهى حقي را كه از خداوند به گردن أو بود ادا كرد وحقيقت تقوا را رعايت كرد .
10 - در حالي به سوى آخرت شتافت كه مردم را بعد از خود در ورطهء جهل وناداني سرگردان رها ساخت كه گمراهان ، راهى به راستى نيافتند وآنان كه در راه راستى گام مىزدند به حقّانيّت خويش اطمينان نداشتند زيرا راههاى ضلالت مختلف ورهروان آن زياد بودند .
( 54059 - 54047 ) حرف واو در كلمهء : وتركتم مفيد معناى حال است .
تذكر : در مورد توصيفى كه حضرت در اين خطبه در بارهء يكى از آن دو خليفه بيان فرموده است ، براي برخى از دانشمندان شيعه سؤالي به عنوان اعتراض پديد آمده است كه اين گونه ستايشها با عقيدهء ما ناسازگار است زيرا ما معتقديم كه ايشان خطا كارند وغاصبانه خلافت را تصرف كردهاند . بنا بر اين يا اين سخن از امام ( ع ) نيست ويا خطا كار دانستن ما آنها را نادرست است از اين اشكال واعتراض دو پاسخ داده شده است :
1 - نخست اين كه اين مطلب با عقيدهء ما مخالفتي ندارد ، زيرا ممكن است اين توصيف به اين سبب باشد كه حضرت قصد داشته با پيروان آنها مماشات كند ودلهاى ايشان را به خود متوجه سازد .
2 - دومين پاسخ اين كه ستودن امام ( ع ) كناية از توبيخ وسرزنش خليفهء سوم عثمان است كه آن همه فتنه وآشوب در دوران خلافت أو واقع وبيت المال مسلمانان با بخششهاى بىجاى أو بر باد رفت وبه دست أو وخويشاوندانش غارت شد ، واين عوامل باعث شد كه جامعهء اسلامى از تمام شهرهاى أطراف دست به شورش زدند وأو را به قتل رساندند وبه اين دليل
شرح نهج البلاغة ( فارسي ) — صفحة 180
مساهمون: ابن ميثم البحراني
ص١٨٠