منظور از « دواوين اعمالهم » صفحات ذهن آنها وكارها وعبادتهايى است كه انجام دادهاند ودر ذهن آنان نقش بسته است ، ومقصود از نشر آن است كه راجع به كارهاى گذشتهء خود به جستجو مىپردازند ومثل آن كه صفحات گذشتهء كتابي را ورق بزنند ، به بررسى اعمال گذشتهء خود اشتغال مىورزند .
حرف واو در جملهء : وفرغوا . . . براي توضيح مطلب وبيان معناى محاسبه است زيرا همچنان كه در محاسبههاى تجارتي دنيا هر حسابگرى نياز به طرف مقابلي دارد كه با وى در بارهء سرمايه وسود وزيان صحبت كند تا اگر زياد آورده سهم خود را برداشت كند واگر كم آورده أو را ضامن دانسته كه در آينده جبران كند ، در مورد آخرت هم طرف محاسبهء انسان نفس امّارهء اوست ، وسرمايهء أو ، واجبهاى ديني وسودش مستحبّات وفضايل اخلاقى وزيان آن هم گناهان است ، وزمان اين تجارت هم ، روزى است كه بر أو گذشته ، بنا بر اين بر هر بندهاى از بندگان خدا لازم است در آخر هر روز از نفس خود بازجويى كند وبر همه حالات وحركات ، أو را محاسبه كند ، وببيند اگر وظايف خود را درست انجام داده أو را تشويق وخداى را شكر كند واگر انجام نداده أو را بر بجا آوردن قضاى آن وأدار كند واگر به صورت ناقص كار كرده است كارى كند كه با انجام دادن نوافل ومستحبات آن را جبران كند ، امّا اگر مرتكب گناه شده است أو را ملامت كند ومورد مجازات وعقوبت قرار دهد وبدين طريق آن اندازه از وقت وعمر را كه در معصيت وگناه تلف كرده حق خود را از أو بگيرد ، چنان كه بازرگان با شريك خود اين كار را انجام مىدهد ، در حساب دنيا حتى از دانه وكمتر از آن نمىگذرد تا دخل وخرج كم وزيادى آنها مشخص شود ، وشايسته است كه بندهء خدا از فريبكارى نفس ودغلبازى آن بپرهيزد زيرا نفس بسيار حيلهگر ومكّار است ، بايد تمام آنچه را كه روز قيامت در پيشگاه حق تعالى حساب مىشود امروز مورد دقت ومحاسبه قرار دهد ، از باب مثال
شرح نهج البلاغة ( فارسي ) — صفحة 133
مساهمون: ابن ميثم البحراني
ص١٣٣