صنف دوّم كساني هستند كه مىدانند در آسمانها فرشتگان زيادى هستند وبه حركت در آورندهء هر آسمانى موجود خاصّى بنام فرشته است . وباز تمامى اين آسمانها در ضمن فلكى قرار دارند ، كه در هر شب وروز يك مرتبه همهء آنها با حركت فلك بحركت در مىآيند . وخداوند متعال بحركت در آورنده فلك الأفلاك كه تمامى أفلاك را در بر دارد مىباشد .
صنف سوّم كساني هستند كه از دو صنف سابق انديشهء فراترى دارند ومىگويند : اين كه فرشتگان أجسام فلكيّه را بحركت در مىآورند بمنظور خدمتگزارى وپرستش خداوند است . وخداوند تعالى با فرمان خود بحركت در آورنده تمام آنهاست . ( امّا چنان كه قبلا يادآور شديم ) اين هر سه صنف با أنوار خالص الهى از درك ماوراى نورانيّت حق در حجاباند ، وفراتر از اين سه صنف ، صنف چهارمى هستند كه حقيقتي بيشترى بر آنها آشكار شده است ومعترفند كه ذات حق تعالى متّصف بوصف يگانگى مطلق ونهايت كمال مىباشد ، از اين صنف حجابهاى مقايسه كردن وتشبيه كردن خداوند با ديگران به كنارى رفته ، اينها در شناخت ومعرفت خداوند ( تا حدودي ) به حق وأصل شدهاند .
از اين صنف دستهء خاصي هستند كه تجليّات أنوار الهى تمام ادراكات بصرى ومحسوسات آنها را سوخته واز ميان برده است . جز رتبهء ذات حق تعالى به چيزى توجّه نداشته وملاحظه نمىكنند . درخشش أنوار معرفت الهى تنها بيننده را بجاى گذاشته وديدنيها را آتش زده واز ميان برده است . وگروهى از اين دسته نيز فراتر رفته وبمقام خاصّ الخاص دست يافتهاند وبمرتبهاى رسيدهاند كه جلوهء جمال خداوندى هستى آنها را به آتش كشيده ، وسلطهء جلال وعظمت الهى آنها را فرا گرفته ، وآنها را در بقاى وجود خود مات ومتلاشى كرده است ، تا بدان حد كه توجّهى به فنا ونيستى خود هم ندارند وهيچ چيز جز واحد حقيقي
شرح نهج البلاغة ( فارسي ) — صفحة 705
مساهمون: ابن ميثم البحراني
ص٧٠٥