ظلمشان لبريز شد وهرگز دست از ستمگرى بر نداشتند ) وشكستگى استخوان هيچ يك از أمتان گذشته را بهبود نبخشيد ، مگر بعد از نابوديها ورنجهاى بسيار ( يعنى در برابر مشكلات بايد صبر كرد تا بر دشواريها فايق شد ) در رنج وسختيهايى كه به استقبال شما شتافتند وشما به آنها پشت كردهايد ، درس عبرتي وجود دارد ( من از اين كه شما از گذشته عبرت نگرفته وپندى نياموختهايد ، در شگفتم ! ) گر چه نه هر دارندهء دلى خردمند ، ونه هر دارندهء گوشى شنوا ، ونه هر دارنده چشمى بيناست ! ( تا با دلى دانا ، وگوشى شنوا وچشمى بينا گذشته را آينهء عبرت آينده قرار دهد ، واز آن پند گيرد ) وه كه چقدر در شگفتم ! وچرا در شگفت نباشم ، از كجرويهاى اين گروههاى گوناگون واز اختلافاتى كه در دين دارند ( با وجودي كه دين وكتابشان يكى است ) براهى كه پيامبر رفت نمىروند واز كردار وصىّ پيامبر پيروى نمىكنند ! نه بغيب وقيامت ايمان مىآورند ، ونه از عيب جويى باز مىايستند . به شبههها عمل كرده ، در راه خواهشهاى نفساني گام مىنهند ، ( مطابق عقيدهء باطل خود ، رفتار مىكنند ) خوب ، چيزى است كه آنها خوب بدانند ، وبد آن است كه آنها بد بدانند ، در حلّ مشكلات به خود پناه مىبرند ودر أمور مبهم وپيچيده به رأى نادرست خود عمل مىكنند ، چنين به نظر مىرسد كه هر كدام از آنها ( در امر دين ) امام پيشواى خود مىباشد . كه با خيال خام وانديشهء ناسالم خويش ، بندهاى استوار ودلايل محكم از پيش ساختهء ذهني درست كرده ، وبه آنها چنگ زدهاند ( به دين واحكام الهى پشت پا زده ، دل به آرا وعقايد باطل خود بستهاند ) » .
[ شرح ]
( 14955 - 14944 ) مقصود امام ( ع ) از بيان اين خطبه توبيخ وسرزنش امّت ، است كه به دليل اختلافى كه در دينشان پيدا كرده بودند وهر كدام بر حسب آرا وانديشهء خود در مسائل ديني وفقهى عمل مىكردند ، آنها را نكوهش مىكند ، چه با وجودي كه امام ( ع ) در ميان امّت بود ، به آن حضرت مراجعه نمىكردند وبه دانش خود متّكى بودند .
فقوله : امّا بعد إلى قوله ببصير
( 14981 - 14956 ) عبارت فوق بيان كنندهء دليل صدور خطبه