( 12808 - 12796 )
قوله عليه السلام : أخرجهم من ضرايح القبور وأوكار الطّيور واوجرة السّباع ومطارح المهالك
اين فراز سخن امام ( ع ) اشاره به گرد آمدن اجزاى پراكنده انسانها براي حضور در معاد دارد ، وروشن مىسازد كه همگان چه آنها كه در ضريح وقبرشان قرار داشته باشند ويا آنها كه خوراك پرندگان ودرندگان شده باشند ويا آنها كه در صحنههاى پيكار بهلاكت رسيده ومفقود الأثر باشند و . . . از محلّ دفن وقرارگاه خود بيرون آمده ، اجزاى پراكنده بدنشان تركيب شده ودر صحراى محشر حاضر مىشوند .
اگر اشكال شود كه ، هرگاه انساني را انسان ديگرى بخورد ، واز راه تغذيه مقدارى از جسم اين ، ضميمه بدن آن ديگرى شود ، اعاده اين دو در قيامت چگونه است ؟ زيرا اجزاى مشترك با هر بدن كه محشور شود ، بدن ديگرى ناقص مىگردد . « 2 » در پاسخ اين اشكال مىگوييم : عقيدهء محقّقان از متكلّمين اين است كه هر بدني اجزايى اصلى دارد كه از آغاز عمر تا پايان ، در آنها تغيير وتبديلى حاصل نمىشود . اجزاى ديگر بدن زايد به حساب مىآيند هر دو قسمت « اصلى وزايد » در قيامت مبعوث مىشوند . آنچه كه ضميمه بدن آكل مىشود ، اجزاى زايد بدن انسان است ودر قيامت به مأكول باز مىگردد واين زيانى به اجزاى اصلى بدن آكل وارد نمىكند . چون به اجزاى زايد بدن أموري اعتباري هستند .
به نظر بعضي از فضلا اين گفتار امام ( ع ) را مىتوان به گونهاى تأويل كرد ، كه با ادّعاى معتقدين به معاد روحاني تطبيق كند .
( 12789 - 12786 )
قوله عليه السلام : حتى إذا تصرّمت الأمور ؛
يعنى أحوال وچگونگى هر يك
هامش
( 2 ) به نظر مىرسد كه اين همان شبههء آكل ومأكول ابن كمونة باشد - م .