نجوم ، وايجاد تنفّر بصورت قياس موصول ذكر « 6 » كردهاند ، بدين مضمون كه :
منجّم در آتش است . شرح وتفصيل كلام امام ( ع ) در بيان اين برهان اين است كه از : دو مقدّمه اوّل نتيجة مىگيريم كه منجّم به منزلهء ساحر است واين را صغرى قرار مىدهيم وبا مقدّمهء ديگر كه : ساحر مثل كافر است نتيجة مىگيريم كه :
منجم همانند كافر است واز اين نتيجة با مقدمه ديگر كه كافر در آتش است نتيجة مىگيريم كه منجّم در آتش است .
چنين برهاني را در اصطلاح قياس موصول الانتاج مىنامند . معمولا قياس موصول بر چند قياس مساواة استوار است . بدين شرح كه : منجّم مساوى ساحر وساحر مساوى كافر وچون كافر در دوزخ است نتيجة مىگيريم كه : منجّم در آتش خواهد بود .
بعضي كلام امام ( ع ) را به دليل عدم شركت در حدّ وسط ، مبتنى بر قياس مساواة ندانسته واسم جداگانهاى براي آن از قبيل موصول الإنتاج وغيره در نظر گرفتهاند به آن توضيح كه در شرح خطبهء اوّل نهج البلاغة بيان شد . امّا اگر سخن امام ( ع ) را بر قياس صحيح حمل كنيم تقدير سخن چنين خواهد بود . 1 - منجّم شبيه كاهنى كه شبيه ساحر است مىباشد ، شبيه كاهن شبيه ساحر ، شبيه خود ساحر مىباشد . نتيجة آن كه منجم شبيه ساحر است ( قياس اوّل ) 2 - منجّم شبيه ساحرى كه شبيه كافر است مىباشد شبيه ساحر شبيه كافر شبيه خود كافر است . بنا بر اين منجّم شبيه كافر است ( قياس دوّم ) .
3 - منجّم شبيه كافر است وكافر در آتش است پس منجم نيز در آتش است . ( قياس سوّم ) كلام امام ( ع ) به صورت قياس موصول الانتاج بر قياسات
هامش
( 6 ) قياس موصول در منطق آن است كه از چند قياس مركب باشد كه نتيجهء هر كدام مقدمه براي قياس بعد باشد ، هر دبيرى انسان وهر انساني حيوان است . پس هر دبيرى حيوان است وهر حيواني جسم است پس هر دبيرى جسم است .