در عبارت حضرت : لو كان يطاع لقصير امر ، كلمه « لو » حرف شرط است ، برخى پنداشتهاند كه جواب لو شرطيّه جملهء ما قبل است . ولى حق اين است ، كه جواب « لو » شرطيّه در اين عبارت از كلام افتاده است ، از ترتيب سخن معناى فرموده حضرت فهميده مىشود ، بدين طريق : من نظرم را در بارهء اين حكميّت وداورى به شما مردم كوفه گفتم ، ونصيحت وپند واندرز خود را بيان داشتم ، اگر از من فرمان مىبرديد ، وآنچه به شما دستور دادم به كار مىبستيد ، زيرا نصيحت خود را ، بدور از هر شكّى وترديدى توضيح دادم . چنان كه روشن شد .
جملهء اگر دستور را به كار مىبستيد جواب « لو » وشرطي است كه در سخن امام ( ع ) آمده است . دليل روشن اين توجيه اين كه جواب شرط از عبارت افتاده است ، كلام بعدى آن حضرت است كه فرمود : « مرا مانند افراد مخالف تباهكار وگناهكار وبىتوجّهان ستمكار انكار ونظر مرا رد كرديد » . اين كلام به منزلهء استثناء كردن نقيض تالي است « 3 » ومعناى ضمينى سخن حضرت با توجّه به استثناى تالي چنين مىشود : من فرمان خود را در بارهء حكميّت دادم ونصيحت خود را بدور از هر غش وآلودگى به شهوت وغضب ، براي شما بيان كردم ، ولى از دستور ونصيحت من بمانند كسى كه دستور را ناديده بگيرد وبر مشورت كننده ستم كند ، سر برتافتيد ومرتكب گناه شديد . مخالفت وسرپيچى شما چنان فراوان وجدّى صورت گرفت كه ؛ نصيحت كننده را در نصيحت كردن خود به شك انداخت ! كه آيا درست نظر مىدهد يا نه ؟ ! فرمودهء امام ( ع ) بيان كننده اين حقيقت است كه مشاور هر چند در نظر ورأيش راه درست را رفته باشد ، هنگامى كه مخالفان نظر أو زياد باشند ، در
هامش
( 3 ) در قضيّه شرطيّه براي اثبات يا نفى يك مطلب ، گاهى مقدّم وگاهى تالي را استثنا مىكنند وگاهى هم نقيص مقدم وگاهى نقيض تالي را ، استثنا مىكنند . شارح مىفرمايد . سخن حضرت ممكن است استثناء نقيض تالي باشد . - م