عين حال همين تصويب معتزلى ايضا باطل است چنانچه علامه در كتاب نهاية به بطلان اين تصويب اعتراف نموده است و صاحب معالم در تعريف علم فقه ، از قول علامه ببطلان تصويب پاسخ داده است علامه در نهايه در مقام پاسخ از سؤال مربوط به تعريف « فقه » مبنى بر اينكه اكثر فقه از باب ظن است و چگونه كلمه « علم » بعنوان جنس در تعريف فقه اخذ شده است . فرموده است كه ظنيّة الطّريق لا ينافى قطعيّة الحكم . به اينگونه كه كتاب و سنت گرچه ظنى است و لكن حكم مستفاد از كتاب و سنت قطعى مىباشد به اين معنى كه در مؤداى خبر و كتاب ، مصلحت راجحه ايجاد مىشود و حكم واقعى مضمحل شده و به مؤداى خبر و كتاب تبديل مىگردد . صاحب معالم در جواب علامه فرموده است اين سخن مستلزم تصويب است و تصويب باطل خواهد بود بنابراين مرجع ضمير « به » در .
( و اجاب به صاحب المعالم . . ) بطلان تصويب مىباشد به عبارت ديگر تصويب گرچه داراى سه قسم است كه در صفحه 22 اين شرح بيان داشتيم و در صفحه 29 ببعد بيان مىداريم و لكن همين قسم از تصويب ( تصويب معتزلى كه حرمت صلاة جمعه به وجوب تبديل شد ، ايضا باطل است چنانچه مرحوم علامه در نهايه ببطلان آن اعتراف نموده و صاحب معالم « ره » در تعريف فقه ، به بطلان همين تصويب از فرمايش علامه پاسخ داده است علامه « ره » فرمود كه حكم شرعى از لحاظ طريق ، ظنّى مىباشد و از لحاظ نفس حكم ، قطعى مىباشد صاحب معالم در پاسخ علامه فرمود : قائل شدن به ظنيّت الطريق و قطعيّت حكم سر از تصويب معتزلى درمىآورد و چنين تصويبى باطل است علىاىحال فرمايش صاحب معالم شاهد ديگرى است بر بطلان تصويب مورد نظر .
« قلت لو سلّم كون هذا تصويبا مجمعا على بطلانه . . . . . » ج ص 42 س آخر ق ص 26 س 16 .
مرحوم شيخ ابتداء با دو وجه از اشكال فان قلت پاسخ مىدهد و در آخر هر دو وجه را تخريب مىنمايد وجه اوّل : لو سلّم . . . مطلب مذكور ( حدوث
أوضح الشروح في فرائد الأصول ( شرح فارسى بر رسائل شيخ انصارى ) ( فارسى ) — صفحة 30
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص٣٠