اقوال بقيّه علماء و همچنين دلائل از قبيل آيه و روايت و قرائن ديگرى را تحصيل نمايد و با اجماع منقول روى هم قرار دهد سرانجام از مجموع آنها قطع و يقين ظاهرى نسبت به لازم كه قول امام ( ع ) و يا دليل معتبر باشد ، حاصل مىگردد و وجود دليل معتبر ايضا به حكم امام ( ع ) برگشت دارد يعنى آن دليل معتبر مثلا روايتى است و اين روايت متضمّن حكم امام ( ع ) است و ظاهرى بودنش به اين جهت است كه دليل معتبر تعبّدا حجّت است .
الّذى فرض به حكم المحصّل من حيث وجوب العمل به تعبدا . . .
آنچنان منقولى كه فرض شده از حيث وجوب عمل ، مانند محصّل باشد كه تعبّدا بايد به منقول عمل شود و منقول بهنوبه خود خبر عن حسّ مىباشد .
نتيجه مطلب اين شد كه آقاى مجتهد بايد اجماع منقول ( كه اثباتگر اتفاق معروفين و صاحبان كتب مىباشد ) را نازل منزله محصّل قرار دهد و با آنچه كه خودش تتبع نموده ، ضميمه نمايد و از مجموع آنها قول امام ( ع ) و يا دليل معتبر را كشف نمايد بالاخره اجماع منقول تا اين حدّ كارآئى دارد و بىهچّه نخواهد بود .
لكنّه ايضا . . . . منقول را نازل منزله محصّل قرار دادن و همچنين عمل ضميمه را انجام دادن ، زمانى با مورد و باجا و معقول و مجاز مىباشد كه مجموع منقول و محصّل ملازمه عادى با قول امام ( ع ) و يا با وجود دليل معتبر داشته باشد و الّا تنزيل منقول را به منزله محصّل به توسّط ادلّه حجيّت خبر واحد معنى و مفهومى ندارد ( ادلّه تعبد بخبر واحد دلالت دارند بر اينكه معناى مطابقى و تضمّنى و التزامى خبر را بايد مترتب نمود و معناى حجيّت همين ترتب آثار مىباشد ) .
و من ذلك ظهر انّ ما ذكره هذا البعض . . . ج ص 103 س 3 ق ص 64 س 4 .
مرحوم شيخ انصارى با توضيحات مذكور بسراغ محقق ششترى مىرود و نظر و عقيده او را راجع باجماع منقول مشخص مىنمايد :
اوّلا : بايد توجه داشت كه مرحوم صاحب كشف القناع راجع به اجماع
أوضح الشروح في فرائد الأصول ( شرح فارسى بر رسائل شيخ انصارى ) ( فارسى ) — صفحة 250
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص٢٥٠