( كه چهار تا توجيه است ) و اكثر آنها بعيد به نظر مىرسد ) نداشت . فتفكّر الثالث من طرق انكشاف قول الامام ( ع ) لمدعى الاجماع الحدس . . . ج ص 86 ، س 20 ، ق ص 53 ، س 6 ) .
يكى از راههاى كشف قول امام ( ع ) براى ناقل و مدّعى اجماع طريق حدس است مرحوم محقق قمى اين طريق سوم ( كه به اجماع حدسى مشهور شده است ) را به عدّهاى از محققين متأخر نسبت داده است و روىهمرفته طريق حدس داراى سه قسم است قسم اوّل :
( احدهما : ( ان يحصل له الحدس الضرورى . . . ) طريقهاى است كه ملازمه عادى با قول و موافقت امام ( ع ) دارد كه حتى اگر آن طريقه در اختيار ما قرار بگيرد ما ايضا علم و يقين بقول امام ( ع ) حاصل مىكنيم و خطاء و اشتباه در آن راه ندارد چه آنكه مبتنى بر مبادى و مقدّمات حسّى مىباشد و خطاء در آن همانند خطاء در علم و حسّ و ديدن و شنيدن است مثلا راجع به مسألهاى اتفاق همه علماء در همه عصرها از صدر اسلام تاكنون ثابت شده است و بىترديد قول امام ( ع ) كشف و ثابت خواهد شد . قسم دوم :
ثانيهما : ( ان يحصل الحدس له من اخبار جماعة . . . ) طريقه دوّم حدس اين است كه مدعى اجماع از خبر دادن عدّهاى از علماء ، حدس مىزند كه قول معصوم ( ع ) چنين است و حكم فلان مسئله چنان مىباشد و جناب مدعى از خبر دادن آن عدّه ، يقين دارد كه نظر و فتواى آنها بر خلاف واقع نبوده و بر خطاء اتفاق نظر حاصل نكردهاند درعينحال ملازمه عادى بين اتفاق نظر آن عدّه و قول امام ( ع ) برقرار نمىباشد يعنى آن چنان نيست كه اگر اتفاق نظر آن عدّه براى ما حاصل مىگرديد ما هم يقين بقول امام ( ع ) حاصل مىنموديم . قسم سوم :
( الثالث : ( ان يحصل ذلك من مقدمات نظرية . . . ) ناقل اجماع به يك سلسله مقدمات و براهين نظرى اعتماد نموده و موافقت امام ( ع ) را حدس زده است درحالىكه مقدمات و براهين مورد نظر قابل تخطئه و بلكه در مورد بعضى از آنها علم و يقين بخطاء داريم مثلا مدعى اجماع روى مبناى عقيدهاش بر اينكه
أوضح الشروح في فرائد الأصول ( شرح فارسى بر رسائل شيخ انصارى ) ( فارسى ) — صفحة 188
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص١٨٨