يك نفر و چند نفر ، در تحقق اجماع مضرّ است و معلوم مىگردد كه آقايان معتقد به قاعده لطف بوده و اجماع لطفى را حجّت و معتبر مىدانند .
قال فى الايضاح فى مسئلة ما يدخل فى المبيع « ان من عادة المجتهد . . . »
از ظاهر فرمايش فخر الدين در كتاب ( ايضاح الفوائد فى شرح القواعد ج 1 ص 502 ) استفاده مىشود كه در عدم انعقاد و تحقق اجماع مخالفت يك نفر از علماء ، كافى مىباشد بنابراين نامبرده طرفدار قاعده لطف بوده و اجماع را از باب قاعده لطف حجّت مىداند جهت توضيح مطلب مسئله فرضىاى را مورد توجه قرار مىدهيم و عبارت نقل شده از كتاب ايضاح الفوائد را بررسى خواهيم نمود .
فرض مىكنيم كه در عصر آقاى زيد كه مجتهد و صاحب فتوى مىباشد 99 نفر مجتهد وجود دارند همه علماء معتقدند كه جهر به قرائت در نماز ظهر ، روز جمعه ، حرام است و امّا آقاى زيد بر خلاف آنها بوجوب جهر ، فتوى مىدهد بعد از گذشت ده سال و انقراض عصر و دوران زندگى همه 99 نفر مجتهد نداى حق را لبيك گفته و به رحمت خدا مىروند و 99 نفر مجتهد ديگر بوجود مىآيند و همه اين علماء عصر دوّم جهر مزبور را واجب مىدانند و امّا آقاى زيد كه هر دو عصر مذكور را درك نموده فتواى سابق او متغير مىشود و علىرغم اعتقاد علماء عصر دوّم ، به حرمت جهر فتوى مىدهد و يا مثلا آقاى زيد در عصر دوم نسبت بفتوى سابق خود حالت تردّد پيدا نمود . در اين فرض فخر الدين مىفرمايد فتواى اولى آقاى زيد باطل تلقى نمىشود . ( فخر الدين براى عدم بطلان فتوى اوّل سهتا دليل ذكر نموده است . ) دليل اوّل : ( لبيان عدم انعقاد اجماع اهل عصر الاجتهاد الاوّل على خلافه . . . ) در مثال فرضى گفتيم آقاى زيد بوجوب جهر فتوى داده و 99 نفر از علما به حرمت آن معتقد بودند با اتفاق نظر 99 نفر و با وجود يك نفر مخالف كه خود جناب آقاى زيد باشد بر خلاف فتواى زيد اجماع محقق نمىشود بنابراين فتواى زيد ( مبنى بر وجوب جهر از سلامت و صحّت برخوردار است و اجماع مفيد قطع ، بر خلاف آن منعقد نشده است ( خواننده عزيز توجه
أوضح الشروح في فرائد الأصول ( شرح فارسى بر رسائل شيخ انصارى ) ( فارسى ) — صفحة 184
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص١٨٤