نمىتواند بين سبب و مسبّب ( مؤثر و اثر ) جداى افكند به سخن ديگر علم اجمالى بوجود مخالف ظاهر ، باعث ايجاد اجمال در كلام مىشود و اجمال باعث وجوب توقّف در عمل به ظاهر مىگردد و فحص از مخالف ظاهر ، نمىتواند اجمال مزبور را رفع نمايد و لذا بعد از فحص بخاطر وجود اجمال ، ايضا توقف در عمل لازم است شاهد بر اين مطلب اين دو مورد ذيل است :
مورد اوّل : آنجائى كه اجمال كلام ذاتى باشد مثلا از باب مثال مىگوييم لفظ صلاة مشترك است بين دعا و اركان مخصوصه و مراد متكلّم را در صلّ عند رؤية الهلال نمىدانيم دعا مىباشد و يا نماز خواندن . بالفرض راجع به تشخيص مراد متكلّم فحص نموديم و چيزى دستگير ما نگرديد بدون شك توقف و عدم عمل بكلام مذكور ، واجب است .
مورد دوم : آنجائى كه اجمال بودن كلام عارضى باشد مثلا ظاهر اكرم العلماء لا تكرم الفساق كه عموم و خصوص من وجه مىباشند مخالف هم مىباشد كه در مورد ماده اجتماع و تلاقى هر دو عام « عالم فاسق » نمىدانيم به ظاهر لا تكرم الفساق عمل نمائيم و يا به ظاهر اكرم العلماء .
( و شبههما . . . ) مانند دو تا عامى كه با هم تباين و تعارض دارند ( اكرم العلماء و لا تكرم العلماء ) در اين مورد ايضا بعد از فحص و عدم رفع اجمال ، توقف لازم مىباشد كوتاهسخن در ما نحن فيه علم اجمالى بوجود ما يخالف الظاهر ) باعث گرديد كه عمل به ظهور ( اوفوا بالعقود ) در عموم ، جائز نباشد ( يعنى با علم اجمالى ظهور عام مذكور مىميرد ) و ما جهت مخصّصيابى فحص نموده و كتب اربعه ( كافى من لا يحضره الفقيه و تهذيب و استبصار ) را مطالعه نموديم و مخصّص پيدا نكرديم . با اين فحص ظهور مرده زنده نمىشود و با فحص ، وجوب توقف برداشته نخواهد شد .
قلت هذه شبهة . . . ج ص 61 س 15 ق ص 37 ص 23 .
مرحوم شيخ اوّلا اشكال مزبور را با گونه ديگرى پرورش مىدهد و بعدا پاسخ آن را بيان مىفرمايد قبلا بايد توجه داشت كه انگيزه وجوب فحص در رابطه
أوضح الشروح في فرائد الأصول ( شرح فارسى بر رسائل شيخ انصارى ) ( فارسى ) — صفحة 104
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص١٠٤