تقسيم اجمال به اجمال بالقصد و اجمال بلا قصد :
پس از مقدمهاى كه در بيان مقصود از اجمال بيان كرديم لازم است براى بيان قواعد مربوط به رفع اجمال ابتدا اقسام كلى اجمال را بيان كنيم ، از آنچه گفتيم معلوم شد مهمترين تقسيم اجمال ، تقسيم آن است به :
1 . اجمال بالذات ؛
2 . اجمال بالعرض .
در اينجا به اين نكته اشاره مىكنيم كه اجمال بالذات نيز بر دو قسم است :
1 ) اجمال بالقصد : مقصود از اجمال بالقصد آنجاست كه متكلّم در مقام استعمال ، لفظى را با قصد و عمد به نحو مجمل به كار برد . در گذشته گفتيم اجمال مطلق در كلام حكيم راه ندارد ، بنا بر اين در آنجا كه متكلّم حكيم لفظى را با قصد و عمد به نحو مجمل به كار مىبرد ، به طور حتم مبينى نيز براى آن در نظر گرفته و آن را در دسترس - حدّاقل - برخى از شنوندگان قرار مىدهد . اين نوع مجمل را مجمل بالقصد مىناميم .
2 ) اجمال بلا قصد : اين نوع اجمال در آنجاست كه لفظى در مقام استعمال متكلّم اجمال نداشته و بعد از مقام استعمال دچار اجمال شده است . اجمال بعد الاستعمال مىتواند بدينگونه باشد كه لفظ مجملى را متكلّم همراه با قرينه مبين آن بيان كرده لكن قرينه مبين آن در جريان نقل ناقلين ساقط شده و به دست ما نرسيده است ، و نيز مىتواند بدينگونه باشد كه لفظ در زمان استعمال بيش از يك معنا نداشته لكن به تدريج در معنا يا معانى ديگر به كار رفته و در نتيجه كثرت استعمال در معنا يا معان ديگر دچار اجمال شده است . اين نوع مجمل را مجمل بلا قصد مىناميم .
هر يك از اين دو نوع مجمل نيز به حسب نوع تبيينى كه همراه آن است به اقسام و انواعى تقسيم مىشود كه تفسير آن بيان خواهد شد :
در ما نحن فيه كه دربارهء قواعد تبيين اجمال بحث مىكنيم وجود دليل مبين مفروض گرفته مىشود و بحث در اينجاست كه در صورت دستيابى به دليل مبين قانون رفع اجمال از مجمل به وسيلهء مبين چيست ؟ و از چه قواعدى در اين رفع اجمال بايد بهره جست ؟ براى تبيين ضوابط و قواعد رفع اجمال به وسيلهء مبين لازم است . هر يك از انواع مجمل را به طور مستقل مورد بررسى قرار دهيم :
از آنچه گفتيم معلوم شد اقسام كلى مجمل سه دستهاند :