تصديقى اول است . همان گونه كه در گذشته توضيح داده شد ارادهء استعمالى كه مدلول تصديقى اول است بنا بر اصل عقلائى رفتارى « ارادى بودن فعل فاعل عاقل مختار » از مدلول تصوّرى تخلّفپذير نيست ، بنا براين اختلال مورد نظر در اينجا اختلال مدلول تصديقى سوم به معناى عدم تطابق مراد جدّى - يعنى مدلول تصديقى سوم - با مراد استعمالى و نيز مدلول تصوّرى است . يا به تعبيرى ديگر : تخلّف مدلول تصديقى سوم از مدلول تصوّرى و مراد استعمالى است .
* توريه ( تخلّف مدلول تصديقى سوم ) :
در موارد تخلّف مدلول تصديقى سوم از مدلول تصوّرى و مراد استعمالى آنجا كه مدلول تصديقى دوم با مدلول تصديقى اول و مدلول تصوّرى مطابق است از آن به « توريه » تعبير مىشود ؛ زيرا در توريه - نظير آنجا كه بانوى خانه به مراجعه كننده ميگويد : « آقا اينجا نيست » و مقصود پشت در خانه است در حالى كه مدلول تصوّرى كلام و مدلول تصديقى اول آن اين است كه « آقا در خانه نيست » - مدلول تصديقى دوم يعنى معنايى كه گوينده قصد تفهيم آن را به شنونده داشته همان مدلول تصديقى اول و مدلول تصوّرى كلام است ؛ لكن مدلول تصديقى سوم چيز ديگرى است كه همان پشت در خانه نبودن آقاست .
* مجاز ( تخلّف مدلول تصديقى دوم ) :
و آنجا كه مدلول تصديقى دوم با مدلول تصديقى سوم مطابق است لكن با مدلول تصوّرى كلام مطابق نيست « مجاز » است . در مجاز ، مدلول تصديقى سوم با مدلول تصوّرى اول تطابق ندارد لكن با مدلول تصوّرى دوم و مراد استعمالى از يك سو ، و با مدلول تصديقى دوم از سوى ديگر مطابق است .
* كذب ( اختلال در فعل ) :
در موارد « كذب » مطلب به گونهاى ديگر است . در « كذب » اختلال در فعل است نه در دلالت ؛ زيرا در « كذب » مداليل تصوّرى و تصديقى اول و دوم و سوم همگى با يكديگر تطابق دارند و هيچ گونه اختلالى در مقام دلالت وجود ندارد . و نكته فرق بين كذب از يك سو و تقيه و توريه از سوى ديگر همين است .
اصول فقه نوين ( فارسى ) — صفحة 417
مساهمون: الشيخ محسن الأراكي
ص٤١٧