عدم وجود قدر جامع و اثر مشترك بين افراد آن بنابر قول به اعم ، امكان دستيابى به جامع فراگير آنها وجود ندارد « 1 » .
در پاسخ مرحوم آخوند بايد گفت : تصوير جامع بين افراد اعم نيز ممكن است به همان نحو كه بين افراد صحيح ممكن بود ؛ لكن با در نظر گرفتن منشأيت اثر جامع بين فعلى وشأنى . توضيح اينكه : در فروض متعدّدهء تصوير جامع بنابر قول به صحيح ، معلوم شد مىتوان به هر يك از طرق و وجوهى كه در فرضيههاى گوناگون ياد شده بيان شد جامعى عرضى تصوير نمود كه بر همهء افراد صحيح قابل صدق باشد ؛ نظير : « ناهى عن الفحشاء » يا « متقرّب الى الله » و غير ذلك . در اينجا مىتوان گفت : همانگونه كه عناوين عرضيهء مذكور ، از همهء افراد صحيح قابل انتزاع و بر همهء آنها قابل صدق وجريان است ، شأنيت اين عناوين عرضيه نيز از افراد صلاهء فاسد قابل انتزاع و بر همهء آنها قابل صدق و جريان است . بنابر اين ، عناوين عرضيهء مذكور با لحاظ صرفيت محضهء آنها - كه اعمّ از شأنى و فعلى است - مىتواند جامع بين همهء افراد اعم از صحيح و فاسد باشد . علىهذا عنوان « ناهى عن الفحشاء » يا « مقرّب الى الله » با الغاى قيد فعليت ، جامع بين شأنى و فعلى و در نتيجه ، جامع بين همهء افراد خواهد بود ؛ زيرا قوهء قبول اين عناوين عرضيه در همهء آنها حاصل است .
إن قلت : جامع بين شأنى و فعلى جامع بين حيث عدمى و حيث وجودى است كه ممتنع است ؛ زيرا حيث شأنيت ، حيث عدم و حيث فعليت ، حيث وجود است ، و جامع بين حيث عدم و وجود معقول نيست !
قلت : مراد حيث فعليت و شأنيت به لحاظ خارج نيست ؛ زيرا بحث دربارهء مفهوم جامع است ؛ بلكه مراد از فعليت در اينجا حيث به شرط شيئ ، و مراد از شأنيت حيث لا به شرط ماهيت است و ماهيت مبهمهء مجرّده از حيث « بشرطيت » و « لا بشرطيت » جامع بين الاعتبارين است . بنابر آنچه گفتيم تصوير جامع بسيط بين افراد اعم ممكن است .
هامش
( 1 ) . كفاية الأصول ( با حاشى مشكينى ) 40 : 1 - 37 . .