2 ) مرحلهء دلالت تصديقى ( با همهء اقسام سهگانهء آن ) ؛
3 ) مرحلهء حجّيت و اعتبار .
* دلالت تصورى ، نتيجهء خود كلام است و قصد گوينده - آنچنانكه توضيح داده شد - دخالتى در تكوين آن ندارد .
* مرحله نخستين دلالت تصديقى كه دلالت رفتارگفتارى ارادى بر ارادهء سخن است دلالتى است رفتارى كه مخصوص رفتارگفتارى ارادى نيست ؛ بلكه شامل همهء رفتارهاى ارادى انسان مىشود . اينكه رفتار انسان هوشيار مختار ، از ارادهء او نشأت ميگيرد ، و لهذا كاشف از ارادهء او نسبت به رفتار اوست . و بر همين اساس ، گفتار انسان هوشيار مختار ، كاشف از ارادهء سخن است ، جاى ترديد و شك نيست .
* مرحله دوم دلالت تصديقى چنين است كه فاعل هوشيار و مختارى كه با اراده سخن ميگويد ، آنجا كه كسى را مورد خطاب قرار ميدهد و در تعامل گفتارى با كسى ديگر قرار ميگيرد ، ارادهء سخن او ، ارادهء تفهيم معناى سخن به ديگرى است . اين مرحله از دلالت تصديقى همانگونه كه گفتيم بر اين اصل استوار است كه فعل ارادى فاعل عاقل هوشيار مختار ، ناشى از غرضى است كه متناسب با رفتار اوست و از آنجا كه رفتار مفروض در اينجا گفتارى است كه در خطاب و تعامل با ديگر انجام گرفته ، عليهذا غرض از آن ، قصد يا ارادهء تفهيم معناى سخن به ديگرى است . اين اصل نيز - كه مبناى دلالت تصديقى دوم است - جاى شك و ترديد نيست و تنها توجّه و التفات به آن ، براى تصديق به آن ، كافى است .
* مرحله سوم دلالت تصديقى كه عبارت است از اينكه آنچه گوينده با سخن خويش به ديگرى تفهيم كرده ، همان را ميخواسته و قصد ميكرده ؛ يعنى مراد جدى او بوده و چنين نبوده كه قصد تفهيم معنايى را جز آنچه واقعاً ميخواسته داشته است نيز اصلى است عقلايى و مبناى رفتار متعارف عقلاست ؛ زيرا اراده و قصد معنايى ديگر جز آنچه گوينده به شنونده تفهيم كرده - اگر قرينه بر مقصود جدى خود نياورد ، و اضطرارى او را بدين رفتار وادار نكند - مصداق فريب شنونده است ، و فريب ديگران در نزد عقلا ، كارى نكوهيده و غيرعقلايى است كه از گويندهء عاقل پايبند به اصول رفتار عقلايى سر نميزند .
بنابر اين ، مراحل سهگانه دلالت تصديقى كلام ، همگى بر اصول مسلّم عقلى و عقلايى استوارند . و اينجا نوبت به حجيت ميرسد . سخن دربارهء حجيت در فصل مخصوص به
اصول فقه نوين ( فارسى ) — صفحة 291
مساهمون: الشيخ محسن الأراكي
ص٢٩١