1 ) مرتبهء طبيعت صرف كه عالىترين مرتبهء صدق مفهوم است . در اين مرتبه ، طبيعت ، خالص و صرف مفهوم ، در مصداق معينى جلوهگر است . اين مصداق عالىترين مرتبهء صدق مفهوم است و صدق مفهوم بر آن يقينى است و امكان هيچگونه شك و ترديدى در صدق مفهوم بر اين مصداق وجود ندارد ؛ زيرا جلوهء طبيعت خالص و صرف مفهوم است ، و از هرگونه اختلاط با عنصر مضاد طبيعت مفهوم ، خالى و خالص است . در مثال « سفيدى » ، « برف » را مىتوان مثالى براى « سفيدى خالص از شوائب » و آميزههاى مضاد برشمرد ؛
2 ) مرتبهء صدق قوى مفهوم ؛ لكن همراه با امكان تشكيك در آن به دليل اختلاط مصداق با نسبتى از عناصر متضاد با طبيعت مفهوم مورد بحث . « سفيدى شكر » را مىتوان مثالى براى اين مرتبه از مراتب صدق مفهوم بر مصداق بهشمار آورد ؛ زيرا سبب ضعف « سفيدى شكر » اختلاطى است كه در مصداق « سفيدى » ، با عنصرى « متضاد با سفيدى » صورت گرفته است ، كه نتيجهء آن امكان تشكيك در « سفيدى شكر » است ؛
3 ) مرتبهء صدق ضعيف مفهوم بر مصداق همراه با تشكيك بالفعل ؛ نظير : « سفيدى كاغذ روزنامه » كه بهدليل اختلاط طبيعت « سفيدى » در آن با « ضد سفيدى » ، در صدق « سفيدى » بر آن ، شك بالفعل وجود دارد ؛
4 ) مرتبهء خارج از صدق مفهوم « سفيدى » ؛ يعنى مصداقى كه مفهوم « سفيدى » بههيچوجه بر آن صدق نمىكند ؛ بلكه مصداق « ضد سفيد » است ؛ مثلًا : « سياه » . « سياه » ، مصداقى است كه مفهوم « سفيدى » صد در صد از آن منتفى است و بر آن صدق نمىكند .
بنابراين ، مرتبه اوّل ، مرتبهء صدق قطعى و يقينى خالى از شك و ترديد است امكاناً و فعلًا ، و مرتبهء چهارم ، مرتبهء انتفاى يقينى صدق مفهوم سفيد است ؛ لكن در مرتبهء دوم و سوم - كه در اينجا مقصود مرتبهء كلّى است كه ممكن است هر يك مرتبه از اين دو مرتبه مشتمل بر دهها يا صدها مرتبه باشد - مرتبهء صدق مشكوك مفهوم « سفيد » است به مشكوكيت امكانى ( يعنى : امكان تشكيك در صدق ) چنان كه مرتبهء دوم چنين بود ، يا مشكوكيت فعلى چنان كه مرتبهء سوم اينچنين بود .
در مرتبه دوم ، امكان تشكيك در صدق مفهوم « سفيد » وجود دارد ؛ زيرا « سفيدى » به « ضد آن » اختلاط كمى پيدا كرده است كه راه را براى تشكيك در صدق باز كرده است .
و در مرتبه سوم تشكيك بالفعل وجود دارد .
در ميان مرتبهء « سفيد خالص » - كه مرتبهء اعلاى صدق « سفيدى » است - و مرتبهء « ضد سفيدى » - كه از « سفيدى تهى » است و مصداق « سياهى » است مثلًا - مراتب بسيارى
اصول فقه نوين ( فارسى ) — صفحة 213
مساهمون: الشيخ محسن الأراكي
ص٢١٣