انسان سفيد پوست » نيز صدق مىكند ؛ لكن سفيدى « برف » بيشتر از سفيدى « كچ » و « شكر » و « گل » و « پوست » است و سفيدى « گچ » بيشتر از « گل » و « شكر » و « پوست » است و سفيدى « گل » بيشتر از سفيدى « شكر » و سفيدى « شكر » بيشتر از سفيدى « پوست » است . اين تفاوت در صدق ، موجب مىشود كه گاهى براى توصيف مرتبهء پايينتر يا براى تأكيد و مبالغه در توصيف از مراتب بالاتر كمك بگيريم و آن را به مرتبهء بالاتر تشبيه كنيم ؛ مثلًا بگوييم : « اين كاغذ ، مثل برف سفيد است » ، در حالىكه عكس اين كار انجام نمىگيرد ؛ يعنى هيچگاه در توصيف مرتبهء بالاتر از مرتبهء پايينتر كمك گرفته نمىشود ؛ مثلًا گفته نمىشود : « اين برف ، مثل شكر سفيد است » ؛ در حالىكه عكس آن صحيح است .
* مقدمه دوم : در مفاهيم مشكك همانگونه كه صدق مفهوم بر مصاديق به حسب شدّت و مرتبهء وجودى مفهوم اولى و آكد است ، به حسب ضعف مرتبه نيز اضعف و اهون است ؛ مثلًا : صدق « سفيد » بر « برف » بسيار قوى است ؛ لذا غير قابل تشكيك و ترديد است ؛ لكن هر چه در مراتب « سفيدى » به مراتب پايينتر توجه كنيم ، صدق مفهوم « سفيد » ضعيفتر مىشود ، تا آنجا كه صدق مفهوم « سفيد » مشكوك مىشود . مثلًا : « كاغذ سفيد » ى داريم كه « مثل برف سفيد است » و كاغذى ديگر داريم كه « سفيدى آن ، شكرى است » . اين نيز « سفيد » است ؛ لكن « سفيدى » ضعيفترى ، تا به كاغذى مىرسيم كه « سفيد » است ؛ لكن « سفيدى » اش متمايل به « زرد » است كه « سفيدى آن ، مشكوك است » و شك مىكنيم كه به آن « سفيد » بگوييم ؟ يا نام رنگى ديگر - نظير « زرد » - را در آن بهكار ببريم ؟ ! اين تنزّل مرتبه ، به جايى مىرسد كه وصف « سفيدى » يقيناً منتفى است و صدق مفهوم « زرد » حتمى و يقينى است .
* مقدمه سوم : از آنچه گفتيم معلوم شد كه در مفاهيم مشكك هر چه وجود طبيعت كاملتر باشد صدق مفهوم واضحتر و يقينىتر خواهد بود تا آنجا كه به مصداق اكمل و اتمّ برسيم كه صدق در اينجا وضوح كامل دارد و صد در صد يقينى است ؛ بهنحوى كه قابل تزلزل و عروض شك نيست ، بهخلاف مراتب پايينتر كه به دليل عدم كمال وجودى مفهوم ، و اختلاط وجود خارجى مفهوم با اضداد آن صدق مفهوم بر مصداق ، مشكوك مىشود ، و شايد به همين دليل نيز به اين دسته از مفاهيم ، مفاهيم مشكك گفته مىشود .
در صدق هر مفهوم مشكك نظير سفيد بر مصاديق خارجى چهار مرتبهء كلّى وجود دارد :
اصول فقه نوين ( فارسى ) — صفحة 212
مساهمون: الشيخ محسن الأراكي
ص٢١٢