درآورند . پس از كشته شدن او بود كه اعراب نوميد شدند و انديشهء فرار در آنها قوت گرفت .
تحميل شكست بر دشمن هميشه با قدرت شمشير نيست ، بلكه با نيروى تدبير و تفكر نيز هست . مسلمانان موفّق شدند با درايت و كاردانى ، در سپاه كفر تفرقه انداخته ، آنان را نسبت به يكديگر بدبين سازند . پيداست سپاهى كه همدل نباشد محكوم به شكست است و مشركان و يهود نيز چنين وضعى داشتند .
اين شكست ، روحيهء سپاهيان كفر را بشدت تضعيف كرد و آنان را وادار ساخت كه به قدرت و صداقت رسول خدا ( ص ) اعتراف كنند . عمروعاص ، يكى از سران سپاه احزاب در پايان جنگ گفت : « هر آدم عاقلى مىداند كه محمد دروغ نمىگويد . » « 1 »
ب - شكست سياسى
مخالفان اسلام اعم از اعراب و يهود به دليل تلقى از اسلام به عنوان دشمن مشترك ، توانستند اتحادى نيرومند پديد آورند . وجود اين اتحاد براى مسلمانان بسيار خطرناك بود ، زيرا مجبور بودند ، همزمان با همهء آنان مبارزه كنند . خوشبختانه ، در پايان جنگ احزاب اين وحدت از ميان رفت و اعراب در حالى مدينه را ترك مىكردند كه ميان آنها و يهوديان رابطهء دشمنى برقرار شده بود . اگر جز اين بود و يهوديان همچنان از پشتيبانى اعراب برخوردار مىبودند و مقابلهء با آنها دشوار بود .
شكست احزاب ، مكيّان را در انزواى كامل قرار داد و پس از رها كردن آخرين تير تركش خود ، هيچ راهى براى مبارزه با اسلام در پيش نداشتند و از اين پس مجبور بودند تنها از خودشان دفاع كنند و در حفظ موجوديت خود بكوشند .
مشركان و يهوديان كه پيش از جنگ احزاب پيمان بسته بودند تحت هيچ شرايطى از يكديگر جدا نشوند ، در پايان جنگ با هم دشمن شدند .
امروزه كشورهاى در حال جنگ ، مبالغ هنگفتى خرج مىكنند تا از اتحاد طرف مقابل با ديگر كشورها جلوگيرى كنند . مسلمانان اين شيوه را در آن روزگار با كمترين هزينهاى به كار گرفتند و نتايج بسيار سودمندى نيز عايد آنان شد .
هامش
( 1 ) - مغازى ، واقدى ، ج 2 ، ص 370 .