3 - حفر خندق : دفاع از شهر با كندن خندق در شبه جزيرهء عربستان سابقه نداشت .
اعراب با دژ و حصار آشنا بودند و شيوهء مقابله و انهدام آن را نيز مىدانستند ، اما از خندق و شيوهء عبور از آن بىاطلاع بودند . اين پديدهء نوظهور ، سپاه كفر را زمينگير كرد و قدرت مانور را از آنها گرفت . خندق به نوبهء خود نياز به نگاهبان داشت و پاسداران اسلام اين مهم را به خوبى انجام دادند . آنان لحظهاى غفلت نكردند و تمام حركتهاى دشمن را زير نظر داشته ، اقدامهايشان را خنثى مىساختند .
4 - ثبات و پايدارى رزمندگان اسلام : جنگ خندق ، همزمان با فصل سرما و كمبود مواد غذايى در مدينه بود ، رزمندگان لباس مناسب نداشتند ، خوراكشان كافى نبود و راه رسيدن كمك از خارج نيز بسته بود . مجموعهء اين عوامل شرايط دشوارى را فراهم ساخته بود ولى مسلمانان در برابر همهء اين سختيها ثبات و پايدارى نشان داده تا پيروزى كامل ايستادگى كردند .
جنگهاى پيامبر اكرم ( ص ) ( فارسى ) — صفحة 68
مساهمون: جمعى از نويسندگان
ص٦٨