به بعد - .
دانشمند فقيد كوشا كارليان كه در درازاى پنجاه سال بر سر جامع التواريخ اهتمام ورزيد و پنج بخش تاريخ عالم را به آلمانى ترجمه كرد ، و در هر بخش فاكسيميلهاى از متن فارسى و تازى ( در تاريخ هند و تاريخ چين و تازى بنى اسرائيل - جز دو تاريخ افرنج و اغوز كه ظاهرا به تازى ترجمه نشده است ، و من تا امروز اثرى از آن نيافتهام - ) ارايه داد ، و به هوشمندى و دانايى تمام نگارندهء اساس تاريخ فرنگ را بازيافت كه مارتينوس اوپاوينسيس
Martinus Oppaviensis
نامى است كه در نيمهء دوم سدهء سيزدهم ميلادى آن را نگاشته است كه « به سبب سادگى سبك نگارش آن چنين مقام ممتازى را كسب كرده است » . - پيشگفتار تاريخ افرنج . . . مصحّح محمّد روشن ديده شود -
در بخش تاريخ بنى اسرائيل نيز رشيد الدّين نامى از همكاران يا همكار نمىبرد . به قرينههاى بسيار پيدا است كه اين بخش نگاشتهء شخص رشيد الدّين فضل اللّه است ، چنان كه مأسوف عليه كارليان نيز بر آن است .
رشيد الدّين در مقدّمه اين كتاب مىنويسد :
« . . . و هرچند اين تاريخ بر اين ترتيب جمع نكردهاند ، اين ضعيف سعى نمود تا از تواريخ ايشان جمع كرد ، و از جماعتى كه ايشان بر آن واقف بودند از بيست و چهار توريت و از كتب و تواريخ متفرّق اين تقرير كرده تا بدين موجب تاريخى نوشته شد . » - ص 2 . متن تاريخ بنى اسرائيل -
دانسته است كه هرچند رشيد الدّين خود يهودى نبوده ، پدر و برادر پدر و نياكان او همگان بر آيين يهود بودند ، - ديده شود مقدّمهء جامع التواريخ .
مصحّح روشن . موسوى . « يهوديگرى رشيد الدّين » هفتاد و سه به بعد - و رشيد الدّين كه پيشتر رشيد الدّوله لقب داشته ، از تربيت مذهبى كاملى برخوردارى داشته است و آگاهى او از آيين و فرهنگ يهود ، شايستگى