در پيشگاه خدا مىكند آشنا سازد . حتى وقتى كه دعا تا سطح بسيار پايينى تنزل مىكند و به صورت بيان طوطىوار فرمولهاى معينى درمىآيد ، تمرينى براى پيدايش يك زمينه كاملا لازم روحى به شمار مىرود و احساس عرفانى و احساس اخلاقى را همراه با هم تقويت مىكند و در چهره كسانى كه به نيايش مى پردازند تا حدود تقريبا ثابتى حس وظيفه شناسى ، كمى حسد و شرارت و تا اندازهاى حس نيكى و خيرخواهى نسبت به ديگران خوانده مىشود .
مسلم به نظر مىرسد كه در صورت تساوى قدرت مغزى و علمى ميان دو نفر ، سجايا و خصائل اخلاقى آنكه حتى به صورت بسيار معمولى و متوسطى نيايش مىكند تكامل يافته تر از آن ديگرى است . نيايش هنگامى كه مداوم و پرشور و حرارت است تاثيرش بهتر آشكار مىشود . اين گونه نيايش اندكى با غدد مترشحه داخلى مانند تيروييد (
Thyroid
) و سورنال (
Surrenale
) قابل تشبيه است . اين غدد موجب يك نوع دگرگونى و تحولى مىگردد و اين تحول به صورت پيشرفت تدريجى پديدار مىشود . گفته اند كه در عمق وجدان شعلهاى فروزانست . « 1 » انسان خود را آن چنانكه هست مىبيند ؛ از خود خواهيش ، حرص گمراهىهايش و كج فكرىهايش و از غرور و نخوتش پرده بر مىدارد ؛ براى انجام تكليف اخلاقى رام مىشود ؛ براى كسب خضوع فكرى اقدام مىكند و در همين هنگام سلطنت
هامش
( 1 ) - اين معنى همان است كه در زبان ما از آن به نور فطرت تعبير مىكنند .