در ادامه پيامبر اكرم خطاب به ابوذر مى فرمايند : « همانا قلم تقدير به هر چه تا روز قيامت خواهد بود جريان يافته و اگر همه آفريدگان بكوشند نتوانند نفعى را كه خداوند براى تو ننوشته به تو برسانند . » ( همان )
اين فرمايش پيامبر ( ص ) در واقع بيان دليل و علت براى جمله قبلى است كه فرمودند : « هرگاه چيزى خواستى از خدا بخواه و هرگاه يارى جستى از خدا بجوى » . يعنى تمام حوادث و جريانات از طرف پروردگار مقدر شده و اسباب و وسائل ( نظام علت و معلول ) تأثير استقلالى و حقيقى در آنها ندارند و تنها خداوند متعال است كه ملك و سلطنتش دائمى بوده و اراده و مشيتش پيوسته نفوذ دارد و سررشته امور را همواره به دست داشته و به هر نحوى كه بخواهد مىگرداند . بنابراين بايد تنها از او درخواست كرد و از او يارى جست و به همين مناسبت است كه مى فرمايد : « اگر همه عالم بكوشند در اينكه امرى را كه او خواسته و مقدر فرموده تغيير دهند نخواهند توانست . »
بنابراين ، استجابت دعا توسط خداوند ، هرگز به معناى نفى قوانين علت و معلولى طبيعى نيست ؛ چرا كه اولًا سيستم طبيعت و قوانين آن براى ما انسانهاى طبيعت و محاط با طبيعت ، نمايش سيستم بسته است ، اما با نظر به سطح پيوسته طبيعت با ماوراى طبيعت و مشيّت قاهره خداوندى سيستم آن باز است و علتها منحصر به علل مادى و طبيعى نمىگردد . به علاوه ، چون در حالت دعا و نيايش ، مغز و روان انسان حالت آرامش شديدى پيدا مىكند ، لذا در اثر بيان جملات دعا ، فكر به جريان صحيح مىافتد و راههايى را براى
تعليم و تربيت از ديدگاه امام سجاد ( ع ) بررسى اجمالى نكات تربيتى دعاى مكارم الاخلاق ( فارسى ) — صفحة 57
مساهمون: محمد جواد لياقتدار
ص٥٧