شخصيت و عزت انسانى انسان است . اين خيلى مهم است و مباحث را با هم نبايد مخلوط كرد . در واقع ارزش تأمين رفاه ، يك ارزش عرضى و ابزارى است . امام ( ص ) باز صريحاً آثار و عوارض منفى فقر و عدم رفاه نسبى را بيان مىفرمايند كه عبارتند از :
الف - دست درازى به سوى خلق كردن از روى ناچارى و اضطرار و پا روى عزت و شخصيت خود نهادن براى تأمين رفاه خانواده .
ب - گاهى براى كسب معاش سراغ حتى مردم پست و شرور رفتن . شايد اين عبارت مؤيد همان « تبعات مكسب » باشد كه در فراز 24 ذكر شد . يعنى دنبال كارهاى نامشروع رفتن يا در خدمت اشرار قرار گرفتن براى تأمين ماديات و خرج معاش خود و خانواده .
ج - چاپلوسى و تملق ديگران را كردن و بالنتيجه از مرز اعتدال خارج شدن و خوار و ذليل كردن خود و از دست دادن عزت و كرامت انسانى و شخصيت والاى خود .
د - اهانت و سرزنش كسانى كه به هر دليل از دادن كمك به متربى امتناع مىورزند . احتمال دارد عدهاى براى بدعادت نشدن متربى و عده اى از روى بخل و عده اى به دلايل ديگر از كمك كردن متربى امتناع بورزند .
3 - درخواست بىنيازى : عبارت آخر امام سجاد ( ص ) خيلى پرمعنا است . امام ( ص ) مىفرمايد در حالى كه متولى امر بخشش تويى و سر رشته كارها به دست توست اما اگر به دلايلى منِ مخلوق دچار تنگدستى بشوم قهراً بر خلاف ميل تو و خواست تو و نيز بر خلاف ميل باطنى خودم مجبور به
تعليم و تربيت از ديدگاه امام سجاد ( ع ) بررسى اجمالى نكات تربيتى دعاى مكارم الاخلاق ( فارسى ) — صفحة 246
مساهمون: محمد جواد لياقتدار
ص٢٤٦