توكل هرگز نه مانع تحرك و فعاليت انسان براى كسب موفقيت بايد به شود و نه مانع تعقل و تدبير و تفكر در رابطه با كسب پيروزى شود .
در رابطه با توكل قرآن كريم ، همچنين ، مىفرمايد : « فاذا عزمت فتوكل علي الله » ( قرآن كريم ، سوره آل عمران ، آيه 159 ) هر وقت مصمم شدى پس بر خدا توكل كن . يعنى انسان بايد اول حركت كند و فعاليت داشته باشد و به كارى مصمم شود اما در ضمن به خداوند نيز متكى و اميدوار باشند چرا كه خداوند همان قدرت مطلق و الهام دهنده قدرتها به بندگان است .
در رابطه با توكل نيز قرآن مىفرمايد : « و من يتوكل علي الله فان الله عزيز حكيم » هر كه بر خدا توكل كند خدا هم چيرهشونده و هم داراى حكمت است . ( قرآن كريم ، سوره انفال ، آيه 49 ) يعنى توكل نبايد مانع تحرك و نيز تدبر و حكمت انديشى انسان شود . چنانكه ، همانطور كه در بالا ذكر شد ، به موسى ( ع ) چنين دستور داده شد كه از گياه شفا بخش بخور و نيز هچنان كه پيامبر ( ص ) به آن مرد باصطلاح متوكل كه مىخواست شتر خود را به نيت توكل بر خدا رها كند فرمودند : « اعقلها و توكل » زانويش را ببند و بعد توكل كن يعنى توكل منافاتى با انجام امور از راه علل و اسباب ندارد .
ثالثاً ، چنانكه عرض شد فايده مهم تربيتى توكل ، حفظ عزت و كرامت انسانى آدمى است كه بىنياز از ديگران مىشود و اين را فقط مكتب تربيتى اسلام دارد و غربىها و مكاتب تربيتى معروف امروزى از چنين ويژگى محرومند و لذا هنگام حزن و غم و مشكلات و گرفتارى ، دچار يأس و
تعليم و تربيت از ديدگاه امام سجاد ( ع ) بررسى اجمالى نكات تربيتى دعاى مكارم الاخلاق ( فارسى ) — صفحة 217
مساهمون: محمد جواد لياقتدار
ص٢١٧