فصل دويم در فن اتونوگرافى
براى توضيح مطلب بايد مختصرى از فن اتونوگرافى كه آن را به « معرفة الامم » و « انتشار البشر » ترجمه نموديم ذكر و ايراد نماييم .
بنابراين گوييم اين كلمه را اگر به انتشار القبايل هم معنى كنند دور نباشد و درهرحال مقصود شناسايى طوايف ابناى جنس است . و بايد دانست بعد از تحقيقات كامله در هيئت و سطح كرهء ارض و اختلافات طرز و وضع و شكل آن و طبيعت هر خاك و انقلابات هوا ، علماى فن جغرافى را معرفت حيوانات و نباتات موجوده و منتشره در روى زمين خاصه سلاسل و قبايل بنى نوع بشر كه ابناى جنساند كمال اهميت دارد و از آنجا كه انسان نسبت به ساير حيوانات براى مهاجرت مستعدتر مىباشد و زودتر اين خيال او را پيش مىآيد و به اينكار اقدام مىنمايد و به آسانى معتاد به آب و هواى امكنهء مختلفه مىشود و در هرجا زندگانى مىكند پس بايد بهطور تعمق و تحقيق معلوم كنيم هر قومى كه در سرزمينى سكنى دارند آيا بومى آنجا هستند يا از جاى ديگر به اين محل كوچ كردهاند ؟ قدما بر اين بوده كه هر قوم و قبيله كه در نقطه و قطعهاى از نقاط و قطعات زمين ديده شوند بومى همان مكاناند و آباء و اجداد آنها نسلا بعد نسل در همان مسكن ساكن بوده و زندگانى مىنمودهاند . اما امروز به تحقيق پيوسته كه اين سهوى بين و