و سالها همان مأخذ و منشأ تحصيل علم جغرافيا بود ، باوجود تغييرات كلى در حدود و ثغور دول و ممالك .
پوشيده نباشد كه پيش از استرابن و بطلميوس باز در ملت يونان دانشمندان بوده كه اقدام به نگارش اين فن شريف نموده اما چون آن دو فحل فاضل به تكميل مطالب متقدمين پرداخته و به صحت نزديكتر ساخته اين نام و اشتهار ، آن دو را عايد آمده است .
از علماى قديم جغرافى كه قبل از استرابن و بطلميوس بوده يكى اراتوس سنتس مىباشد و او كتابدارى كتابخانهء اسكندريه داشته و فيما بين سنين دويست و سى و صد و نود و پنج قبل از ميلاد كتابى در جغرافيا تأليف نموده است . و پيش از او آناكسى ماندر نام از فلاسفهء يونان در سال پانصد و پنجاه قبل از ميلاد كتابى در علم جغرافى نوشته و نقشهاى رسم كرده و مسلما از اهالى فنيقيه كه امروز معروف به فنيسى مىباشند و در آن زمان در علم و فضل سرآمد اهل زمان و مقدم بر اهالى مصر و يونان بودند كسب اطلاعات نموده و بعد از او هيكاتى نام در سنهء پانصد قبل از ميلاد و پس از او ادكس يونانى در سال سيصد و شصت قبل از ميلاد و ديسهآرك يونانى از سنهء سيصد و بيست الى سيصد و ده قبل از ميلاد به اين كار پرداخته . و اين آخرى ، اول جغرافيادان و مورخى است كه از مغرب آسيا اطلاعات حاصل كرده و اسكندر كبير را اطلاعات او در لشكركشى به اين قسمت از اين اقليم هادى و دليل راه بوده است .
اول نقشهكش يونانى هيپارك نام داشته و فيما بين سنهء صد و شصت و پنج و سال صد و بيست و پنج مىزيسته و درجات عرضى و طولى را او در نقشهها يادگار گذاشته كه الآن هم با قليل جرح و تعديلى معمول است .
گذشته از علماى جغرافى ، مورخين قديم هم از قبيل هردوت كه
تطبيق لغات جغرافيايى قديم و جديد ايران ( فارسى ) — صفحة 28
مساهمون: محمد حسن خان اعتماد السلطنه
ص٢٨