به پاريس رفتم كنت گوبينو در اين شهر معظم بود و در تعيين مدرسه و وضع تعليم و تعلم من زحمت زياد كشيد و به جهت دوستى كه با پدرم داشت مرا با اغلب خانوادههاى نجيب آشنا كرد و معرفى بسزا نمود و به واسطهء او در ميهمانيهاى خاصهء امپراطريس اوژنى زوجهء ناپلئون سيم دعوت مىشدم . در مراجعت از پاريس ، كنت مشاراليه را در بندر پيره از بنادر يونان ديدم ، در آنوقت وزيرمختار يونان بود ، معلوم شد محض ملاقات اين بنده از آتن به پيره آمده . از آنجا كه مختصر وبائى در فرانسه بروز كرده بود كشتى ما را كه « ميل » مىگفتند در بندر پيره اجازهء توقف ندادند ؛ كنت گوبينو به زحمت زياد مرا از كشتى بيرون آورده دو روز در پيره در قرانطين ماندم . روز سيم به آتن رفتم و شش شب در سفارت فرانسه مهمان كنت بودم . بعد از هشت روز توقف در يونان عازم اسلامبول شدم .
خلاصه حقوق بسيار از اين شخص برگردن من ثابت است افسوس كه شرححال او را به درستى نتوانستهام بدست آرم . آنچه از گوشه و كنار معلوم نمودهام اين است كه در اواخر عمر در شهر رم اقامت داشته و چون نهايت به حجارى و نقارى مايل بود به مجسمه - سازى مشغول شده از شدت مراقبت در اين كار كور شد و در عمى درگذشت و نام نيكى از خود با تأليفات زياد به يادگار گذاشت . از جمله مؤلفات او يكى تاريخ قديم ايران است اگرچه مرتب نيست اما اصول تاريخى و انتقادات آن در كمال خوبى است و تحقيقات وافيه نموده .
آنها كه به دقايق علم تاريخ انس درستى نگرفتهاند اين تأليف منيف را با افسانه مخلوط مىپندارند لكن نه چنين است پس از آنكه مكرر به مطالعهء آن مسطورات پرداختند خواهند دانست كه اغلب آن تحقيقات اهميت دارد و مقرون به صحت است فرضا در بعضى مسائل جزئى سهوى كرده باشد چندان مستوجب معاتبه نيست و اين گناهى است كه در
تطبيق لغات جغرافيايى قديم و جديد ايران ( فارسى ) — صفحة 149
مساهمون: محمد حسن خان اعتماد السلطنه
ص١٤٩