گفتار چهاردهم چگونه مشروطهخواهان بشهرگشايى برخاستند ؟ . .
در اين گفتار سخن رانده مىشود از گشادن مشروطهخواهان شهرهاى آذربايجان را ، و از ديگر پيشامدهاى آنزمان تا هنگاميكه لشگرها دوباره گرد شهر را گرفتند .
خوشترين روز - هاى تبريز
تهى شدن دوچى و سرخاب از ملايان و دولتيان و برخاستن عين الدوله از كنار شهر ، يكدور نوى را در تاريخ كوششهاى تبريز ، بلكه در تاريخ مشروطه باز كرد . مشروطهخواهان پس از چهار ماه كوشش بدينسان فيروز درآمدند ، و مشروطه پس از آنكه به آخرين پايه رسيده بود و بيم برافتادنش ميرفت بدينسان نيرومند گرديد .
اين پيشامد نتيجههايى را در پى ميداشت :
نخست : مشروطهخواهان در تبريز ميدان يافته به برپا گردانيدن ادارهها و ديگر كارهاى بزرگ پرداختند .
دوم : آزاديخواهان در همهجا شادمان گرديده از برافتادن مشروطه بىبيم شدند ، و در تهران و ديگر جاها جنبشها آغاز يافت .
سوم : بيگانگان كه بكوششهاى تبريزيان ارج نگزارده اميدى به پيشرفت آن نميداشتند از اين فيروزى ناچار گرديدند انديشه و گفتار خود را ديگر گردانند .
درباره سامان شهر ، از همان روزيكه دوچى و سرخاب از دولتيان تهى گرديد ، ستار خان و باقر خان و انجمن ايالتى به آن كوشيدند كه در شهر ايمنى در كار و بازارها باز گردد . دشمنيها كه كسانى با آزاديخوان كرده بودند اينزمان به همه آنها پرده كشيده دنبال نكردند . با مردم دوچى و سرخاب و ششكلان مهربانى بسيار نمودند . مردم قراملك كه ايشان نيز زينهار خواسته بودند سردار زينهار داده از گذشته چشم پوشيد . گذشته از سپارشهاى پيشين روز يكشنبه بيست و ششم مهر ( 22 رمضان ) در شهر جار كشيدند كه هر كسى از آزاديخواهان كه يكى را بيازارد كيفر سختى خواهد ديد . نيز كسانى از سوى سردار و سالار بدوچى و ششكلان گمارده شدند كه مبادا كسى از مجاهدان و سردستگان در آنجا بمردم آزارى پردازد .
در همان روزها بگشادن ادارههاى نظميه و عدليه و بلديه و معارف كوشيده بهر كدام