درختها « 1 » بيرون شتافته ميانه ميدان پياپى به خون غلطيدند .
در گام نخست فيروزى در سوى آزاديخواهان پديدار گرديد . چيرگى اينان تا بجايى رسيد كه كسانى بيرون ريخته خواستند توپى را بكشند و بسوى مجلس برند . اگر خامى را كنار گزارده افسران روسى را زدندى بيگمان فيروزى بهرهء آنان بودى . خوددارى از زدن آنها اين نتيجه را ميداد كه بيباكانه در ميدان بايستند و قزاقان و توپچيان را بازگردانند و بشليك و آتشفشانى وادارند .
از آن سوى لياخوف كه آگاهى از جنگ يافته بود شتابزده خود را بميدان رسانيد ، و چون چگونگى را ديد فرمان داد همه توپها از چپ و از راست گلوله افشانى كنند و كسانى را بباغشاه دوانيد كه توپهاى ديگرى نيز بياورند . توپى كه در دهانه ميدان نهاده بود و گلوله مجاهدان فرصت آتشفشانى نميداد آن را هم كشيده در پناهگاه خيابان جا دادند و به آتشفشانى پرداختند .
شكست آزاديخواهان
يكساعت كمابيش جنگ پيش ميرفت ، و در آنميان بهبهانى و طباطبايى و ديگران كه در مجلس ميبودند ، چون كسان جنگ ناديده ميبودند و گلولههاى توپ كه بمجلس ميافتاد مايه ترس بسيارى از ايشان ميشد ، ديوار پشت مجلس را شكافته از ويرانههايى كه آنزمان مىبود گذشته خود را بپارك امين الدوله رسانيدند ، و بدينسان مجلس تهى گرديد . تفنگدارانى كه از آنجا و از منارههاى مسجد جنگ ميكردند و خود دسته كمى ميبودند ، اين را ديده و ايستادگى نتوانسته سنگر تهى گردانيدند و بدينسان جنگ از آنسو فرونشست .
ولى انجمن آذربايجان و ميرزا صالح خان و كسانش همچنان ايستادگى مينمودند ، و دليرانه ميجنگيدند . اين بود لياخوف دستور داد توپها را از خيابان شاهآباد بميدان كشيده روى آن را بسوى انجمن و خانههاى بانو عظمى گردانيدند . نيز دستهاى از قزاقان را به پشتبام قراولخانه « 2 » فرستاد كه از آنجا جنگ آغاز كنند .
مامانتوف مينويسد : « توپ چند گلوله انداخت و به زودى در يكى از پنجرههاى عمارت ظل السلطان ( گويا از خانههاى بانوى عظمى ميبوده ) تيرانداز زبردستى با تفنگ ماوزور پيدا شد و توپچيان يكى پس از ديگرى مىافتادند . ميرپنجه فرمانده توپخانه پهلوى سرهنگ لياخوف به سختى زخمى گرديد . پس از برگردانيدن توپ به اين خانه ، و گلوله بارانيها با تفنگ به آنجا بود كه توانستند تيرانداز هراسانگيز را كه بيش از ده تن را زده بود دور كنند .
بدينسان جنگ ميرفت ، و در همان هنگام توپهاى ديگر همچنان مجلس را بمباران
هامش
( 1 ) فراموش نشده كه تا ده و اند سال پيش در ميدان جلو بهارستان درختها مىبودند كه بريدند و بجايش گل كاشتند .
( 2 ) در جلو خان مجلس در آنجا كه بخيابان صفى عليشاه مىپيچيد قراولخانهاى ميبود .