كه از نيمههاى اسفند 1286 بيرون آمد . در تبريز چون با دوچى جنگ رفت و سامان شهر بهم خورد تا دو ماه كمابيش روزنامهاى از سوى آزاديخواهان بيرون نمىآمد و تنها روزنامه تبريز « ملا عمو » ميبود كه از سوى اسلاميه نوشته ميشد ، و بدينسان ميگذشت ، تا انجمن اتحاد اين روزنامه را بنياد گزارده بيرون داد ، و پس از چند روزى هم « انجمن » باز بيرون آمد ، و تا زمان جنگ و آشوب هردو پايدار ميبود . « حشرات الارض » را حاجى ميرزا آقا بلورى بنياد گزارده ، اين نيز نگارهدار و شوخىآميز ميبود ، و به پيروى از « ملا نصر الدين » گفتارهايش از زبان غفار وكيل كه يك ديوانه بازار گرد بنامى در تبريز ميبود نوشته ميشد .
اين روزنامه از نيمه دوم ارديبهشت 1287 آغاز كرد و تا زمان جنگ و آشوب بيش از ده و اند شماره بيرون نيامد .
در تبريز در اين دوره برخى روزنامههايى نيز بتركى بيرون آمد ولى هركدام بيش از چند شماره نپاييد . كسانى ميگفتند چون تبريزيان ترك زبانند اگر روزنامهها بتركى باشد بهتر فهمند ، و آنگاه يكى كه ميخواند ديگران نيز گوش دهند . ولى آزمايش وارونه آن را نشان داد و روزنامههاى تركى پيش نرفت .
بنامترين اين روزنامهها « آناديلى » بود كه سيد حسين خان مدير عدالت در چند صفحه كوچك مينوشت . روزنامه « ملا عمو » را هم گفتهايم كه بتركى نوشته ميشد .
درباره دبستانها در آذربايجان همان كوشش و پروا كه باز نمودهايم برپا ميبود . بويژه در تبريز كه بدبستانها تا ميتوانستند ارج ميگزاردند و از دادن پول براى پيشرفت آنها باز نمىايستادند . در همين بخش پيكرهاى را ( پيكره 155 ) بچاپ رسانيدهايم كه نمايندگان دبستانها به انجمن ايالتى آمدهاند ، و در آنجا با بودن اجلال الملك ( رييس شهربانى و فرماندار شهر ) و ديگران پيكره برداشتهاند .
سران آزادى در تبريز به دو چيز بيش از همه ارج ميگزاردند : يكى دبستانها و شاگردان آنها ، و ديگرى مجاهدان و دستهبندىهاى ايشان و اين هر دو سودمند و بجا ميبود .
پايان بخش دوم
تاريخ مشروطه ايران ( فارسى ) — صفحة 573
مساهمون: احمد كسروى تبريزى
ص٥٧٣