از ملايان و اوباشان توپخانه نگهدارى نيارست ، و روز شنبه فرستاد كه دوباره چادرها را برچيدند ، و آنان كه كارشان برسوايى كشيده روى رفتن بخانههاى خود نميداشتند ، در نزديكى توپخانه در ارك چند خانهاى به اجاره گرفتند و به آنجا رفتند .
شاه بيكبار سپر انداخته سر فرود آورده بود . ليكن چون سران آزادى تبريز در تلگرافخانه نشسته ، از مجلس پاسخ درخواست خود را دربارهء برداشتن شاه ميخواستند ، و از اينسوى تلگرافهاى تبريز به سركردگان آذربايجانى در آنان سخت هناييد ، كه آشكاره بيزارى از هوادارى شاه مينمودند ، و آنگاه با همهء گفتگوى آشتى ، هنوز انجمنهاى تهران از مدرسه سپهسالار پراكنده نشده و بازارها بازنگرديده مردم نتيجه بازپسين را مىپرسيدند ، و پاد آواز درخواست تبريزيان بتهران افتاده در همهجا گفتگو از برداشتن شاه ميرفت ، محمد على ميرزا بدست و پا افتاده بنگهدارى خود ميكوشيد ، و چنان كه از كتاب آبى پيداست در اين هنگام نمايندگان سياسى روس و انگليس پا بميان گزارده بازماندن او را در پادشاهى ميخواستهاند ( همانا براى آنكه ريشه آشوب از ايران كنده نشود ) ، و نامهاى در اينباره ، بهمدستى مشير الدوله نوشته بنزد رييس مجلس فرستادهاند ، در نتيجه اين كارها يكرشته از گفتگوها در پرده رخ داده ، و ما مىبينيم كه در نشست روز شنبه 29 آذر ( 15 ذى القعده ) كه در مجلس گفتگو از قانونشكنيهاى شاه ميرفته و برخى نمايندگان تندى مينمودهاند تقيزاده بجلوگيرى برخاسته و چنين گفته : « اين مذاكرات كه مىشود فعلا لازم نيست . . . نتيجه در مجلس خصوصى گرفته و به همه اطلاع داده مىشود » ، و سپس در نشست روز ديگر آگاهى داده شده كه گفتگو بپايان رسيده ، و شاه و همچنين نمايندگان مجلس ، قرآن مهر كردهاند و پس از گفتن اين ، وزيران نوين با قرآنيكه شاه در پشت آن با خط خود سوگندنامه نوشته بود ، بمجلس درآمدهاند . اينست نخست آن سوگندنامه و سپس سوگندنامه نمايندگان كه اين نيز در پشت قرآن ميبود خوانده شده ، و ما اينك آن سوگندنامهها را در اينجا ميآوريم .
سوگندنامه شاه :
« چون بواسطه انقلابى كه اين چند روزه در تهران و ساير ولايات ايران واقع » « شده براى ملت سوءظن حاصل شده بود كه خداى نخواسته ما در مقام نقض و مخالفت » « از قانون اساسى هستيم لهذا براى رفع اين سوءظن و اطمينان خاطر عموم ملت به اين » « كلام اللّه مجيد قسم ياد مىكنيم كه اساس مشروطيت و قوانين اساسى را كليتا در كمال » « مواظبت حمايت و رعايت كرده و اجراى آن را بهيچوجه غفلت نكنيم هركسى بر خلاف » « مشروطيت رفتار كرده مجازات سخت بدهيم هرگاه نقض عهد و مخالفت از ما بروز كند » « در نزد صاحب قرآن مجيد مطابق عهد و شرط و قسمى كه از وكلاى ملت گرفتهايم » « مسئول خواهيم بود ليله هفده ذى قعده 1325 »
تاريخ مشروطه ايران ( فارسى ) — صفحة 521
مساهمون: احمد كسروى تبريزى
ص٥٢١