اينان ميخواستند در تبريز ( و در ديگر شهرها نيز ) يك انجمنى از برگزيدگان توده براى نگهبانى به كارهاى آنجا برپا باشد . بويژه در آن هنگام كه آغاز جنبش مىبود و آزاديخواهان در هر شهرى بيك كانونى نياز مىداشتند . اين بود در شهرهاى ديگر نيز ، به پيروى از تبريز انجمنهايى بنياد يافت كه رشته كارها را بدست گرفت . دار الشورى گاهى ايراد به پيدايش اين انجمنها ميگرفت ، بويژه با انجمن تبريز همچشمى آشكار نشان ميداد . ولى اين كانون آزادى كه سپس « انجمن ايالتى » ناميده شد در اندك زمانى شايندگى بسيارى از خود نشان داده در برابر دار الشورى بالا افراشت ، و رشته شورش و جنبش را در سراسر ايران بدست گرفته با كاردانى آن را راه برد ، و چون در چند پيشآمد به پشتيبانى از دار الشورى برخاسته آن را از گرفتارى رها گردانيد ، از اينرو جايگاه خود را هرچه استوارتر گردانيد . سپس چون قانون اساسى كه دار الشورى آن را پرداخته بود ، پراكنده شد اين انجمن كميهاى بسيارى در آن پيدا كرده بخرده - گيرى برخاست ، و چنان كه نوشتهايم « 1 » يكرشته پيشنهادهايى كرد كه يكى از آنها برپا شدن انجمنها در شهرها بود ، و بدينسان خواست رويه قانونى به خود دهد ، و در نتيجه آن پيشنهاد بود كه دار الشورى ناگزير شد دنبالهاى بقانون اساسى بيفزايد ، و چنان كه ميدانيم اين دنباله بزرگتر و ارجدارتر از خود قانون اساسيست ، و كشاكشهايى را كه بر سر آن رفت در اين تاريخ نوشتهايم . از اين گذشته دار الشورى قانون جداگانهاى براى « انجمنهاى ايالتى و ولايتى » بگزاشت كه در خردادماه 1286 ( ربيع الثانى 1325 ) پايان پذيرفت .
از همان هنگام مىبايست انجمنهاى خودسرانه در هر شهرى كه مىبود از ميان رفته انجمنهايى از روى اين قانون برگزيده شود . ولى چون در آن قانون دو گونه انجمن ، يكى ايالتى و ديگرى ولايتى پيشبينى شده ، و اين دانسته نميبود كه در كجا آن و در كجا اين برپا باشد ، از اينرو كار بدير مىافتاد تا دار الشورى در اين زمينه نيز قانون گزارد ، بدينسان كه چهارجا را كه آذربايجان و خراسان و فارس و كرمان مىباشد « ايالت » ، و جاهاى ديگر را « ولايت » شناخت ، و اين اگرچه مايهء رنجش گيلانيان گرديد و در رشت آشوبى پديد آمد ، ولى دار الشورى پروا ننمود و از انديشهء خود بازنگشت .
بهرحال در اين هنگام در تبريز آن قانون را به كار مىبستند و كسانى را براى « نظارت » برميگزيدند ، بدينسان انجمن تاريخى و بسيار كارآمد تبريز كه بايد نامش هميشه در تاريخ بازماند آخرين روزهاى خود را مىپيمود ، و خواهيم ديد كه از برگزيدن انجمن قانونى چه نتيجههايى برخاست .
هامش
( 1 ) بخش يكم صفحات 194 - 195