« فصل سوم - دولت روس متعهد مىشود كه بدون اينكه قبلا با دولت انگليس » « مشاوره و تفهيمى شده باشد بهيچگونه امتيازى كه برعاياى انگليس در نواحى ايران » « واقعه فىمابين خطوط مذكوره در فصل اول و دويم داده شود ضديتى نكند و دولت » « انگليس نيز به همين نحو در باب امتيازاتى كه برعاياى روس در همان نواحى ايران داده » « شود متعهد است تمام امتيازات موجوده حاليه در نواحى مذكوره در فصل اول و دوم » « هم به حال خود برقرار خواهد بود . »
شگفتر اين بود كه در گفتگوى اين پيمان آگاهى بدولت ايران نداده و نمايندهاى از اين كشور نطلبيده بود . سپس نيز با آنكه در هشتم شهريور بود كه به آن در پترسبورگ دستينه نهادند تنها در هشتم مهرماه ( 22 شعبان ) بود كه آگاهى از آن بوزارت خارجه فرستادند . اگرچه روزنامه حبل المتين كلكته از يكسال پيش گفتارهايى درباره بسته شدن چنين پيمانى و زيانهاى آن سخنان بسيار رانده و ايران را آگاه گردانيده بود ، و سپس چون آگاهى از دستينه نهادن به آن پراكنده گرديد ، حبل المتين تهران يك رشته گفتارهاى ديگرى نوشت و باز آگاهيهايى داد ، و اين يكى از انگيزههاى بنام شدن آنروزنامه گرديد .
بهر حال روز دوشنبه دهم مهرماه ( 24 شعبان ) در مجلس گفتگوى اين پيمان بميان آمد ، نامه سفارت انگليس بوزارت خارجه و متن پيمان خوانده گرديد ، و برخى از نمايندگان سخنانى راندند . ولى راستى را بيشتر نمايندگان از اندازهء زيان آن آگاه نمىبودند و از اينرو شور و گرمى كه مىبايست ديده نشد . با اينحال چنين پاسخ داده شد : اين پيمان تنها به خود دولتهاى انگليس و روس روانست . ما در كار خود آزاديم ، و اگر خواهيم توانيم بيكروسى در جنوب ، يا بيك انگليسى در شمال امتيازى دهيم ، و بدينسان گردن نگزاردن خود را به آن پيمان آشكار گردانيدند .
در بيرون نيز اين پيشآمد بآزاديخواهان گران افتاد ، و دولت انگليس كه از آغاز جنبش مشروطه ، پشتيبانى بآزاديخواهان نموده در ميان ايشان جايگاه ارجمندى يافته بود ، با اين پيشآمد از آنجايگاه پايين افتاد و رنجش بسيار رخ داد . سفارت انگليس اين دريافته نامهاى بوزارت خارجه ايران فرستاد ، كه در آن چنين نوشت : اين پيمان زيانى بآزادى و جداسرى كشور ايران نخواهد داشت ، و دولت روس « مادامى كه بمصالح آنها خلل وارد نيامده از هرگونه مداخله » در كارهاى ايران خوددارى خواهد نمود ، و اين نامه در روزنامه حبل المتين بچاپ رسيده اندكى از رنجش و خشم آزاديخواهان كاست .
درباره اين پيمان چه در آنهنگام ، و چه در سالهاى ديرتر ، در روزنامههاى ايران و اروپا سخن بسيار رانده شده ، و پس از شورش بلشويكى در روسستان كه بلشويكها رازهاى نهان دولت خودكامه پيش را بيرون ريختند ، اين دانسته شد كه اين پيمان
تاريخ مشروطه ايران ( فارسى ) — صفحة 461
مساهمون: احمد كسروى تبريزى
ص٤٦١